Από το *οἶνος* στο *wine*: τι μπορούν να μας πουν οι λέξεις για τις επαφές των λαών;

Στα αρχαία ελληνικά το κρασί λεγόταν οἶνος.

Στα λατινικά βρίσκουμε vīnum.

Στα αγγλικά έχουμε wine, στα γερμανικά Wein, στα γαλλικά vin και στα ιταλικά και ισπανικά vino.

Η ομοιότητα είναι δύσκολο να περάσει απαρατήρητη.

Αλλά εδώ εμφανίζεται ένα από τα πιο ενδιαφέροντα προβλήματα της ιστορικής γλωσσολογίας:

Όταν δύο γλώσσες έχουν παρόμοιες λέξεις, είναι επειδή τις κληρονόμησαν από έναν κοινό πρόγονο ή επειδή η μία —άμεσα ή έμμεσα— τις δανείστηκε από την άλλη;

Η λέξη για το κρασί είναι εξαιρετικό παράδειγμα, ακριβώς επειδή η βαθύτερη ιστορία της παραμένει αντικείμενο επιστημονικής συζήτησης. ([Robert Beekes][1])

Πριν από το οἶνος υπήρχε ένα w

Στην κλασική ελληνική βρίσκουμε οἶνος, αλλά η παλαιότερη ιστορία της λέξης μάς πηγαίνει σε μια μορφή με αρχικό ήχο /w/.

Στη μυκηναϊκή ελληνική της Γραμμικής Β η λέξη καταγράφεται ως wo-no, γεγονός που συμφωνεί με την ανακατασκευή μιας παλαιότερης ελληνικής μορφής περίπου woinos. ([ResearchGate][2])

Ο ήχος /w/ υπήρχε σε παλαιότερα στάδια της ελληνικής και συμβολιζόταν σε ορισμένα ελληνικά αλφάβητα με το γράμμα ϝ, το δίγαμμα. Αργότερα χάθηκε από πολλές ελληνικές διαλέκτους.

Έτσι μπορούμε να καταλάβουμε γιατί το ελληνικό:

οἶνος

φαίνεται ακόμη πιο κοντινό στο λατινικό:

vīnum

αν αποκαταστήσουμε το παλαιότερο αρχικό σύμφωνο.

Αλλά αυτό δεν μας λέει ακόμη ποιος πήρε τη λέξη από ποιον — ή αν υπήρξε καν δανεισμός ανάμεσα στις δύο γλώσσες.

Και εδώ αρχίζει το πραγματικό μυστήριο.

Οι λέξεις ταξιδεύουν μαζί με τα πράγματα.

Σκεφτείτε τι συμβαίνει όταν μια κοινωνία γνωρίζει ένα νέο αντικείμενο, προϊόν ή τεχνολογία.

Συχνά δανείζεται μαζί και το όνομά του.

Το βλέπουμε παντού και σήμερα.

Τα ελληνικά χρησιμοποιούν λέξεις όπως:

ίντερνετ, μπλογκ, σούσι, πίτσα.

Δεν χρειάζεται να είμαστε γλωσσολόγοι για να υποψιαστούμε ότι αυτές οι λέξεις μαρτυρούν πολιτισμικές επαφές.

Το ίδιο μπορεί να συνέβαινε και στην αρχαιότητα.

Εμπόριο, μετακινήσεις πληθυσμών, κατακτήσεις, τεχνολογικές καινοτομίες και καθημερινή διγλωσσία μπορούσαν να μεταφέρουν λέξεις από τη μία κοινότητα στην άλλη.

Γι' αυτό λέξεις για φυτά, τρόφιμα, μέταλλα, εργαλεία, υφάσματα και εμπορεύματα είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες για τον ιστορικό γλωσσολόγο.

Μπορεί να κρύβουν μέσα τους ίχνη παλαιών δικτύων επαφής.

Στην περίπτωση του κρασιού αυτό έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, επειδή η αμπελουργία και το εμπόριο οίνου απέκτησαν μεγάλη οικονομική και κοινωνική σημασία στον αρχαίο μεσογειακό κόσμο. Στην Ελλάδα η καλλιέργεια του αμπελιού μαρτυρείται ήδη από την Εποχή του Χαλκού και αργότερα το κρασί έγινε σημαντικό εμπορικό προϊόν.

Άρα το wine προέρχεται από τα ελληνικά;

Εδώ χρειάζεται προσοχή.

Θα ήταν πολύ ωραία ιστορία:

οἶνος → vīnum → wine

Αλλά η πραγματική ετυμολογία είναι πιο περίπλοκη.

Το αγγλικό wine πράγματι ανάγεται μέσω του γερμανικού κλάδου σε έναν τύπο που θεωρείται πρώιμο δάνειο από το λατινικό vīnum. Άρα στην περίπτωση αγγλικών και λατινικών έχουμε πολύ ισχυρό λόγο να μιλάμε για δανεισμό, όχι απλώς για δύο ανεξάρτητα κληρονομημένες συγγενικές λέξεις.

Όμως το λατινικό vīnum δεν χρειάζεται να προέρχεται από το ελληνικό οἶνος.

Ελληνικά, λατινικά, χεττιτικά, αρμενικά και άλλες γλώσσες παρουσιάζουν σχετικές μορφές, και η απώτερη προέλευση αυτής της οικογένειας λέξεων έχει συζητηθεί πολύ.

Παλαιότερες αναλύσεις πρότειναν ότι η λέξη ίσως προερχόταν από κάποια άγνωστη μη ινδοευρωπαϊκή γλώσσα της Μεσογείου ή του Καυκάσου και στη συνέχεια εξαπλώθηκε μαζί με την αμπελουργία.

Άλλοι ερευνητές έχουν υποστηρίξει ότι μπορεί να αναλυθεί κανονικά ως ινδοευρωπαϊκή λέξη. Ο Robert Beekes υπερασπίστηκε μια ινδοευρωπαϊκή προέλευση, ενώ νεότερη μελέτη του Reiner Lipp προτείνει επίσης συγκεκριμένη πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ανάλυση που συνδέει τους ανατολιακούς, ελληνικούς και ιταλικούς τύπους.

Και αυτή η διαφωνία είναι χρήσιμη.

Μας θυμίζει ότι η ετυμολογία δεν είναι παιχνίδι του τύπου:

«Οι λέξεις μοιάζουν, άρα η μία προέρχεται από την άλλη.»

Χρειάζονται αποδείξεις.

Πώς καταλαβαίνουμε ότι μια λέξη είναι δάνειο;

Οι γλωσσολόγοι χρησιμοποιούν πολλά διαφορετικά στοιχεία.

Ένα από τα σημαντικότερα είναι οι κανονικές φωνητικές αντιστοιχίες που είδαμε στα προηγούμενα άρθρα.

Αν δύο γλώσσες είναι συγγενικές, μια κληρονομημένη λέξη πρέπει συνήθως να συμπεριφέρεται όπως περιμένουμε από την ιστορία των ήχων τους.

Αν δεν το κάνει, μπορεί να υπάρχει λόγος.

Ίσως είναι δάνειο.

Ας πάρουμε ένα πολύ πιο ξεκάθαρο παράδειγμα:

ελληνικά: μπάνιο ιταλικά: bagno

Δεν θα ανακατασκευάσουμε αμέσως κάποια πανάρχαια κοινή «πρωτολέξη» μόνο επειδή μοιάζουν.

Γνωρίζουμε ότι υπήρξαν εκτεταμένες ιστορικές επαφές μεταξύ ελληνόφωνων και ιταλόφωνων πληθυσμών. Η μορφή, η γεωγραφία, η χρονολογία και η ιστορία της λέξης μπορούν να εξεταστούν μαζί.

Ο ιστορικός γλωσσολόγος επομένως ρωτά:

Υπακούει η λέξη στις αναμενόμενες φωνητικές αλλαγές;

Πότε εμφανίζεται στις πηγές;

Σε ποιες γλώσσες υπάρχει;

Υπήρχε ιστορική επαφή μεταξύ των ομιλητών;

Τι είδους πράγμα ονομάζει;

Καμία από αυτές τις ερωτήσεις μόνη της δεν αρκεί πάντα. Μαζί όμως μπορούν να δημιουργήσουν μια πολύ ισχυρότερη υπόθεση.

Μπορούμε να ανακατασκευάσουμε εμπορικούς δρόμους μόνο από λέξεις;

Όχι — και εδώ βρίσκεται ένα σημαντικό όριο.

Αν βρούμε παρόμοια λέξη για ένα προϊόν σε πέντε αρχαίες γλώσσες, δεν μπορούμε αυτομάτως να σχεδιάσουμε έναν χάρτη και να πούμε:

«Το προϊόν ξεκίνησε από εδώ, ταξίδεψε εκεί και μετά πέρασε εκεί.»

Για να προτείνουμε κατεύθυνση δανεισμού, χρειαζόμαστε συνδυασμό γλωσσικών, χρονολογικών και ιστορικών δεδομένων.

Και ιδανικά η γλωσσολογία συνεργάζεται με:

αρχαιολογία, ιστορία, επιγραφική και αρχαιοβοτανική.

Η λέξη μπορεί να είναι ένα στοιχείο του παζλ.

Δεν είναι ολόκληρο το παζλ. Μύθος: «Αν δύο λέξεις μοιάζουν, η μία είναι δάνειο από την άλλη».

Καθόλου.

Υπάρχουν τουλάχιστον τρεις βασικές πιθανότητες.

Μπορεί οι λέξεις να είναι κληρονομημένες από κοινό πρόγονο.

Μπορεί να υπάρχει δανεισμός.

Ή μπορεί η ομοιότητα να είναι απλώς σύμπτωση.

Γι' αυτό η ομοιότητα από μόνη της δεν μας λέει προς ποια κατεύθυνση ταξίδεψε μια λέξη — ούτε καν αν ταξίδεψε.

Η περίπτωση του οἶνος / vīnum / wine είναι ιδανική ακριβώς επειδή περιλαμβάνει διαφορετικά ιστορικά επίπεδα. Για ορισμένες σχέσεις, όπως το γερμανικό wine και το λατινικό vīnum, ο δανεισμός είναι πολύ πιο σαφής. Για τη βαθύτερη προϊστορία της ίδιας οικογένειας λέξεων, όμως, η επιστημονική συζήτηση συνεχίζεται. ([Etymology Dictionary][4])

Οι λέξεις ως μικρά ιστορικά αρχεία.

Ένα αγγλικό wine μπορεί λοιπόν να μας οδηγήσει στο λατινικό vīnum.

Το λατινικό vīnum μπορεί να συγκριθεί με το ελληνικό οἶνος.

Το ελληνικό οἶνος μάς οδηγεί ακόμη πιο πίσω, στη μυκηναϊκή μορφή wo-no.

Και από εκεί ανοίγει ένα πολύ μεγαλύτερο ερώτημα για την προέλευση και τη διάδοση της ίδιας της λέξης.

Αυτό είναι ένα από τα ωραιότερα χαρακτηριστικά της ιστορικής γλωσσολογίας:

οι λέξεις δεν μας πληροφορούν μόνο για άλλες λέξεις.

Μπορούν να διατηρούν ίχνη από συναντήσεις ανθρώπων, εμπορικές σχέσεις, μετακινήσεις, νέες τεχνολογίες και πολιτισμικές αλλαγές.

Αλλά πρέπει να τις αντιμετωπίζουμε ως στοιχεία — όχι ως έτοιμες ιστορίες.

Γιατί μια καλή ετυμολογία δεν είναι απλώς μια όμορφη αφήγηση.

Είναι μια ιστορική υπόθεση που πρέπει να εξηγεί τα δεδομένα.

Και στο επόμενο άρθρο θα περάσουμε από τις λέξεις σε ένα από τα μεγαλύτερα γλωσσικά μυστήρια του 20ού αιώνα:

Γραμμική Β: πώς καταλάβαμε ότι μυστηριώδεις πινακίδες ηλικίας περισσότερων από τριών χιλιάδων ετών έκρυβαν την αρχαιότερη καταγεγραμμένη μορφή της ελληνικής;

Μια λέξη μπορεί να ταξιδέψει μαζί με ένα προϊόν, μια τεχνολογία ή έναν πολιτισμό — αλλά για να ανακατασκευάσουμε το ταξίδι της δεν αρκεί να κοιτάξουμε αν δύο λέξεις μοιάζουν· πρέπει να συνδυάσουμε γλωσσικά μοτίβα με πραγματική ιστορική τεκμηρίωση.