Πώς αλλάζουν οι ήχοι χωρίς να το καταλαβαίνουμε;

Αν μπορούσαμε να ηχογραφήσουμε την ίδια πόλη κάθε πενήντα χρόνια επί μία χιλιετία, θα ακούγαμε κάτι παράξενο.

Στην αρχή, οι διαφορές θα ήταν μικρές.

Ένα φωνήεν λίγο πιο κλειστό. Ένα σύμφωνο λίγο πιο αδύναμο. Μια συλλαβή που προφέρεται όλο και λιγότερο καθαρά.

Ύστερα από πολλές γενιές όμως, αυτές οι μικρές αποκλίσεις θα είχαν συσσωρευτεί.

Και κάποια στιγμή θα συνειδητοποιούσαμε ότι η γλώσσα δεν ακούγεται πια όπως παλιά.

Αυτό είναι η φωνητική αλλαγή (sound change) — ένα από τα σημαντικότερα φαινόμενα της ιστορικής γλωσσολογίας. ([Cambridge][1])

Η προφορά δεν είναι ποτέ απολύτως σταθερή

Όταν μιλάμε, δεν παράγουμε κάθε ήχο σαν να εκτελούμε οδηγίες από ένα λεξικό.

Η πραγματική ομιλία είναι γεμάτη μικρές παραλλαγές.

Οι ήχοι επηρεάζουν ο ένας τον άλλον. Η γλώσσα, τα χείλη και η γνάθος προετοιμάζονται για τον επόμενο ήχο πριν ολοκληρωθεί ο προηγούμενος. Σε γρήγορη ομιλία, ορισμένες κινήσεις μειώνονται ακόμη περισσότερο.

Αυτό το φαινόμενο ονομάζεται συναρθρωτική επίδραση (coarticulation).

Συνήθως οι ακροατές αντιλαμβάνονται αυτές τις μικρές αποκλίσεις ως φυσιολογική παραλλαγή. Υπάρχουν όμως περιπτώσεις στις οποίες μια τέτοια παραλλαγή μπορεί, μέσα από τη μετάδοση της γλώσσας, να επανερμηνευτεί και τελικά να συμβάλει σε μια μόνιμη αλλαγή.

Το σημαντικό είναι ότι κανείς δεν χρειάζεται να σχεδιάσει την αλλαγή.

Ξεκινά μέσα στην ίδια την καθημερινή χρήση της γλώσσας.

Οι ήχοι συχνά προσαρμόζονται στους γείτονές τους

Ένας πολύ συνηθισμένος μηχανισμός είναι η αφομοίωση.

Ένας ήχος γίνεται περισσότερο όμοιος με κάποιον γειτονικό του, επειδή έτσι οι αρθρωτικές κινήσεις συντονίζονται διαφορετικά.

Μπορούμε να δούμε τη λογική ακόμη και στη σημερινή ελληνική.

Στη φυσική ομιλία, λέξεις και μορφήματα δεν προφέρονται πάντοτε σαν απομονωμένες μονάδες. Οι ήχοι επηρεάζονται από το περιβάλλον τους και η ακριβής προφορά μπορεί να μεταβάλλεται.

Οι περισσότερες τέτοιες μικροδιαφορές δεν πρόκειται να αλλάξουν τη γλώσσα.

Αλλά η ιστορική αλλαγή μπορεί να ξεκινήσει ακριβώς από τέτοιες φωνητικές τάσεις: μια παραλλαγή γίνεται συχνότερη, μεταδίδεται σε νέους ομιλητές και τελικά παύει να γίνεται αντιληπτή ως παραλλαγή.

Γίνεται απλώς:

«έτσι προφέρεται η λέξη».

Μερικές φορές ένας ήχος «αδυνατίζει»

Ας πάρουμε ένα άλλο πολύ συνηθισμένο φαινόμενο.

Ένα σύμφωνο μπορεί σταδιακά να αποκτήσει μια πιο ανοιχτή άρθρωση.

Για παράδειγμα, ένας κλειστός ήχος όπως:

b

μπορεί υπό ορισμένες συνθήκες να εξελιχθεί προς έναν τριβόμενο ήχο όπως:

v.

Αυτό μας ενδιαφέρει ιδιαίτερα στα ελληνικά.

Στην κλασική αρχαία ελληνική το γράμμα β αντιπροσώπευε περίπου /b/.

Στα νέα ελληνικά αντιπροσωπεύει /v/.

Γι' αυτό το αρχαίο:

βῆτα

δεν προφερόταν όπως το σημερινό:

βήτα.

Η αλλαγή δεν συνέβη από τη μία ημέρα στην άλλη. Ήταν μέρος μιας ευρύτερης ιστορικής αναδιοργάνωσης του ελληνικού συμφωνικού συστήματος.

Και δεν ήταν η μόνη.

Τα αρχαία φ, θ, χ, που σε παλαιότερα στάδια αντιπροσώπευαν δασέα κλειστά σύμφωνα, εξελίχθηκαν προς τους τριβόμενους ήχους που γνωρίζουμε από τα νέα ελληνικά.

Έτσι η προφορά ενός μεγάλου μέρους του συστήματος μεταμορφώθηκε σταδιακά.

Και μερικές φορές δύο διαφορετικοί ήχοι γίνονται ένας

Ίσως το πιο εντυπωσιακό παράδειγμα από την ιστορία των ελληνικών βρίσκεται στα φωνήεντα.

Στα αρχαία ελληνικά υπήρχαν φωνητικές διακρίσεις που σήμερα δεν υπάρχουν.

Με το πέρασμα των αιώνων, διαφορετικά φωνήεντα και δίφθογγοι άρχισαν να συγκλίνουν.

Γι' αυτό σήμερα γράφουμε:

η

ι

υ

ει

οι

αλλά τα προφέρουμε όλα, στην κοινή νέα ελληνική, ως /i/.

Αυτό είναι αποτέλεσμα μιας μακράς ιστορικής διαδικασίας, μέρος της οποίας συχνά αποκαλείται ιωτακισμός.

Για έναν αρχαίο ελληνόφωνο, αρκετές από αυτές τις γραφές αντιπροσώπευαν διαφορετικούς ήχους.

Για εμάς, οι διαφορές επιβιώνουν κυρίως στην ορθογραφία.

Και αυτό εξηγεί κάτι που διαφορετικά φαίνεται παράλογο:

γιατί χρειαζόμαστε τόσους διαφορετικούς τρόπους για να γράψουμε τον ίδιο ήχο;

Η ορθογραφία διατήρησε παλαιότερες διακρίσεις.

Η προφορά συνέχισε να αλλάζει.

Γιατί η ορθογραφία μένει πίσω;

Επειδή η γραφή και η ομιλία δεν αλλάζουν με τον ίδιο ρυθμό.

Μόλις μια ορθογραφική παράδοση αποκτήσει κύρος, διδάσκεται στα σχολεία και χρησιμοποιείται σε βιβλία και διοικητικά κείμενα, μπορεί να παραμείνει σχετικά σταθερή για πολύ μεγάλο διάστημα.

Η προφορά όμως συνεχίζει την πορεία της.

Αυτός είναι ένας από τους λόγους που ιστορικές ορθογραφίες μπορούν να λειτουργήσουν σαν γλωσσικά απολιθώματα.

Μας δείχνουν διακρίσεις που κάποτε υπήρχαν στην προφορά αλλά αργότερα χάθηκαν.

Το φαινόμενο φυσικά δεν είναι μόνο ελληνικό.

Τα αγγλικά είναι γεμάτα ακόμη πιο θεαματικά παραδείγματα: η γραφή πολλών λέξεων αντανακλά παλαιότερα στάδια της προφοράς, ενώ οι ήχοι έχουν μετακινηθεί δραστικά.

Πώς μια μικρή αλλαγή κατακτά ολόκληρη τη γλώσσα;

Εδώ βρίσκεται ένα από τα δυσκολότερα ερωτήματα.

Ας υποθέσουμε ότι ένας νέος τρόπος προφοράς εμφανίζεται σε μια κοινότητα.

Γιατί να εξαπλωθεί;

Οι γλωσσικές αλλαγές δεν συμβαίνουν σε κενό. Συμβαίνουν μέσα σε κοινωνίες.

Μια νέα προφορά μπορεί να ξεκινήσει σε συγκεκριμένη ομάδα, ηλικία, κοινωνικό δίκτυο ή περιοχή και στη συνέχεια να εξαπλωθεί. Άλλες καινοτομίες εξαφανίζονται χωρίς να αφήσουν ίχνος.

Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να ξεχωρίσουμε δύο ερωτήσεις:

Γιατί μπορεί να εμφανιστεί μια συγκεκριμένη φωνητική παραλλαγή;

και:

Γιατί αυτή η παραλλαγή εξαπλώνεται στην κοινότητα;

Η πρώτη ερώτηση μπορεί να σχετίζεται με άρθρωση και αντίληψη.

Η δεύτερη είναι σε μεγάλο βαθμό κοινωνική.

Η μελέτη πραγματικών αλλαγών που βρίσκονται σε εξέλιξη έχει δείξει ότι η φωνητική αλλαγή μπορεί να εμφανίζει εντυπωσιακή συστηματικότητα μέσα σε μια κοινότητα.

Οι φωνητικές αλλαγές ακολουθούν κανόνες;

Εδώ επιστρέφουμε σε κάτι που είδαμε με τον νόμο του Grimm.

Οι ιστορικοί γλωσσολόγοι ανακάλυψαν ότι πολλές φωνητικές αλλαγές είναι κανονικές.

Αν ένας συγκεκριμένος ήχος αλλάξει σε συγκεκριμένο περιβάλλον, η αλλαγή δεν αφορά απαραίτητα μία μόνο λέξη.

Μπορεί να επηρεάσει ολόκληρη κατηγορία λέξεων που περιέχουν τον ίδιο ήχο στις ίδιες συνθήκες. Η κανονικότητα της φωνητικής αλλαγής αποτέλεσε θεμελιώδη αρχή της ιστορικής γλωσσολογίας και εξακολουθεί να ερευνάται με δεδομένα από αλλαγές που μπορούμε να παρατηρήσουμε σε πραγματικές κοινότητες. ([Cambridge][3])

Αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό.

Γιατί αν οι ήχοι άλλαζαν εντελώς τυχαία, δεν θα μπορούσαμε να κάνουμε όσα κάναμε στα προηγούμενα άρθρα.

Δεν θα μπορούσαμε να συγκρίνουμε:

πατήρ — pater — father

και να ανακατασκευάσουμε την ιστορία τους.

Η σχετική κανονικότητα της φωνητικής αλλαγής είναι ακριβώς αυτό που επιτρέπει στη συγκριτική μέθοδο να «ξετυλίγει» παλαιότερες αλλαγές και να ανακατασκευάζει προϊστορικές μορφές.

Μύθος: «Οι ήχοι αλλάζουν επειδή οι νεότεροι δεν μιλούν σωστά»

Κάθε γενιά τείνει να παρατηρεί ότι οι νεότεροι μιλούν λίγο διαφορετικά.

Από εκεί είναι εύκολο να προκύψει το συμπέρασμα:

«Χαλάνε την προφορά.»

Αλλά αν αυτό ήταν πραγματικά «χαλασμένη» γλώσσα, τότε σχεδόν όλες οι σημερινές γλώσσες θα ήταν κατεστραμμένες εκδοχές των προγόνων τους.

Τα νέα ελληνικά δεν προφέρουν το β όπως τα κλασικά ελληνικά.

Τα αγγλικά δεν προφέρουν τις λέξεις όπως οι Αγγλοσάξονες.

Τα γαλλικά δεν προφέρουν τα λατινικά δάνεια όπως οι Ρωμαίοι.

Αυτό δεν είναι αποτυχία.

Είναι γλωσσική ιστορία.

Οι γλώσσες μεταδίδονται από γενιά σε γενιά και, μέσα σε αυτή τη διαδικασία, μικρές παραλλαγές μπορούν να γίνουν μόνιμα χαρακτηριστικά. Οι μηχανισμοί της άρθρωσης, της αντίληψης και της γλωσσικής εκμάθησης αποτελούν βασικά κομμάτια της επιστημονικής εξήγησης της φωνητικής αλλαγής.

Η μεγάλη αλλαγή ξεκινά σχεδόν αόρατα

Αυτό είναι ίσως το πιο παράξενο χαρακτηριστικό της φωνητικής αλλαγής.

Τη στιγμή που συμβαίνει, συχνά δεν μοιάζει καθόλου ιστορική.

Μπορεί να είναι απλώς ένας νέος τρόπος να προφέρεις ένα φωνήεν.

Μια μικρή αφομοίωση.

Ένα σύμφωνο που αρθρώνεται λίγο διαφορετικά.

Αν όμως η αλλαγή επιβιώσει και μεταδοθεί στις επόμενες γενιές, μπορεί να γίνει μέρος της ίδιας της γλώσσας.

Και μετά από χίλια χρόνια, οι γλωσσολόγοι θα κοιτάζουν τα αποτελέσματά της και θα προσπαθούν να ανακατασκευάσουν τι συνέβη.

Έτσι δημιουργήθηκε το f του αγγλικού father.

Έτσι μεταμορφώθηκε η προφορά πολλών αρχαιοελληνικών ήχων.

Και έτσι οι γλώσσες που κάποτε ήταν μία μπορούν, έπειτα από αιώνες ανεξάρτητων αλλαγών, να καταλήξουν να ακούγονται εντελώς διαφορετικές.

Οι μεγάλες γλωσσικές αλλαγές δεν χρειάζεται να ξεκινούν με μεγάλες επαναστάσεις. Μπορούν να ξεκινούν με μια σχεδόν ανεπαίσθητη διαφορά στην προφορά.

Στο επόμενο άρθρο θα χρησιμοποιήσουμε όσα έχουμε μάθει για την ανακατασκευή και θα επιχειρήσουμε κάτι ακόμη πιο τολμηρό:

Μπορούμε να μάθουμε πού ζούσαν οι πρώτοι Ινδοευρωπαίοι από τις λέξεις που χρησιμοποιούσαν;

Άλογα, τροχοί, δέντρα και λέξεις συγγένειας θα μετατραπούν σε στοιχεία ενός προϊστορικού παζλ.

Με μία πρόταση: Οι ήχοι μιας γλώσσας δεν αλλάζουν επειδή κάποιος αποφασίζει να τους αλλάξει· μικρές παραλλαγές στην καθημερινή ομιλία μπορούν να εξαπλωθούν και να μεταδοθούν από γενιά σε γενιά, ώσπου αυτό που κάποτε ήταν μια ανεπαίσθητη διαφορά να γίνει η κανονική προφορά μιας ολόκληρης γλώσσας.