Πώς το «θέλω» έγινε «θα»: όταν μια κανονική λέξη μετατρέπεται σε γραμματική

Σήμερα οι δύο λέξεις φαίνονται εντελώς διαφορετικές:

Θέλω να φύγω.

Θα φύγω.

Η πρώτη εκφράζει επιθυμία. Η δεύτερη συνήθως αναφέρεται στο μέλλον.

Κι όμως ιστορικά συνδέονται.

Το θα προέκυψε μέσα από μια μακρά εξέλιξη κατασκευών με το θέλω, κατά την οποία μια κανονική λέξη με συγκεκριμένη σημασία έχασε σταδιακά μέρος της αυτονομίας και της αρχικής σημασίας της και μετατράπηκε σε γραμματικό δείκτη.

Το φαινόμενο έχει όνομα:

γραμματικοποίηση.

Όταν το «θέλω» αρχίζει να κοιτάζει προς το μέλλον

Η σύνδεση ανάμεσα στην επιθυμία και στο μέλλον δεν είναι δύσκολο να κατανοηθεί.

Σκεφτείτε:

Θέλω να ταξιδέψω αύριο.

Αν κάποιος δηλώνει ότι θέλει ή σκοπεύει να κάνει κάτι, η πράξη συνήθως βρίσκεται μετά από τη στιγμή της ομιλίας.

Επιθυμία:

θέλω να κάνω κάτι

μπορεί επομένως, σε κατάλληλα συμφραζόμενα, να πλησιάσει την έννοια:

σκοπεύω να κάνω κάτι

και από εκεί:

θα κάνω κάτι.

Αυτό δεν συνέβη απότομα. Ήδη σε μετακλασικές και βυζαντινές φάσεις της ελληνικής εμφανίζονται κατασκευές με θέλω + απαρέμφατο που αποκτούν μελλοντική σημασία, ενώ στη μεσαιωνική περίοδο η εξέλιξη συνεχίζεται παράλληλα με τη σταδιακή υποχώρηση του απαρεμφάτου.

Η γλώσσα δεν αποφάσισε μια μέρα:

«Από αύριο το θέλω θα γίνει θα.»

Χρειάστηκαν αιώνες.

Από το «θέλω» στο «θα»

Η πραγματική ιστορία είναι πιο περίπλοκη από μια απλή αλυσίδα, επειδή στα μεσαιωνικά ελληνικά συνυπήρχαν διαφορετικές κατασκευές και παραλλαγές. Οι ειδικοί μάλιστα προειδοποιούν ότι δεν πρέπει να παρουσιάζουμε την εξέλιξη ως μία απολύτως ευθύγραμμη διαδρομή.

Σε πολύ απλουστευμένη μορφή, όμως, μπορούμε να φανταστούμε την πορεία κάπως έτσι:

θέλω + απαρέμφατο

↓

θέλω + να + ρήμα

↓

φωνητικά μειωμένες μορφές όπως θε(ν)ά

↓

θα + ρήμα

Το ενδιαφέρον είναι ότι δεν άλλαξε μόνο η προφορά.

Άλλαξε και η γραμματική συμπεριφορά του στοιχείου.

Σήμερα μπορούμε να πούμε:

εγώ θέλω εσύ θέλεις αυτός θέλει

Αλλά:

εγώ θα πάω εσύ θα πας αυτός θα πάει

Το θα δεν κλίνεται.

Το πρόσωπο δηλώνεται πλέον από το κύριο ρήμα.

Αυτό είναι ένα από τα χαρακτηριστικά σημάδια ότι δεν έχουμε πια μπροστά μας ένα συνηθισμένο ρήμα.

Και η σημασία ξεθώριασε

Υπάρχει ακόμη μεγαλύτερη αλλαγή.

Το θέλω περιέχει σαφή έννοια επιθυμίας:

Θέλω να φύγω.

Αλλά:

Θα φύγω στις οκτώ.

δεν σημαίνει απαραίτητα:

Επιθυμώ να φύγω στις οκτώ.

Μπορεί μάλιστα να πω:

Αύριο θα βρέξει.

Η βροχή προφανώς δεν «θέλει» να κάνει τίποτα.

Η αρχική έννοια της βούλησης έχει λοιπόν σε μεγάλο βαθμό χαθεί και η παλιά κατασκευή έχει αποκτήσει αφηρημένη γραμματική λειτουργία.

Αυτή η διαδικασία ονομάζεται συχνά σημασιολογική αποδυνάμωση (semantic bleaching): μια λέξη χάνει μέρος της συγκεκριμένης λεξικής σημασίας της καθώς αποκτά περισσότερο γραμματικό ρόλο. Το Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας χρησιμοποιεί ακριβώς την εξέλιξη του θα ως χαρακτηριστικό παράδειγμα γραμματικοποίησης.

Η γραμματική λοιπόν δημιουργείται από… λέξεις;

Πολύ συχνά, ναι.

Αυτό είναι ένα από τα πιο ενδιαφέροντα συμπεράσματα της ιστορικής γλωσσολογίας.

Οι γραμματικές κατηγορίες που βλέπουμε σήμερα δεν υπήρχαν απαραίτητα πάντα με την ίδια μορφή.

Κανονικές λέξεις μπορούν, μέσα από πολύ συχνή χρήση, να αποκτήσουν όλο και πιο γραμματικές λειτουργίες.

Μια συνηθισμένη πορεία είναι περίπου:

κανονική λέξη → βοηθητικό στοιχείο → γραμματικό μόριο → ενδεχομένως κατάληξη

Δεν φτάνουν όλες οι περιπτώσεις μέχρι το τελευταίο στάδιο.

Αλλά η γενική τάση εμφανίζεται ξανά και ξανά στις γλώσσες του κόσμου.

Και το εντυπωσιακό είναι ότι το ελληνικό θα δεν αποτελεί κάποια παράξενη ελληνική εξαίρεση.

Τα αγγλικά έκαναν κάτι πολύ παρόμοιο

Στα αγγλικά υπάρχει μια ωραία ιστορική παραλληλία.

Το will δεν ήταν εξαρχής ένας ουδέτερος τρόπος αναφοράς στο μέλλον.

Ιστορικά συνδεόταν με έννοιες όπως θέληση, επιθυμία και πρόθεση.

Από εκεί μπορούσε να χρησιμοποιείται όλο και περισσότερο σε περιβάλλοντα με μελλοντική αναφορά.

Η γενική διαδρομή:

θέλω → σκοπεύω → μέλλον

εμφανίζεται σε πολλές γλώσσες και αποτελεί γνωστό μονοπάτι γραμματικοποίησης.

Ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι ότι παρόμοιοι μέλλοντες με ρήματα που σημαίνουν «θέλω» εμφανίζονται σε αρκετές γλώσσες των Βαλκανίων. Γι' αυτό η εξέλιξη του ελληνικού μέλλοντα εξετάζεται και στο ευρύτερο πλαίσιο της βαλκανικής γλωσσικής σύγκλισης.

Διαφορετικές γλώσσες που βρίσκονται για αιώνες σε στενή επαφή μπορούν να καταλήξουν να παρουσιάζουν παρόμοιες γραμματικές δομές, ακόμη κι αν δεν ανήκουν στον ίδιο άμεσο κλάδο.

Το «θα» δεν δηλώνει πάντα μέλλον

Η ιστορία γίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρουσα όταν κοιτάξουμε τη σημερινή ελληνική.

Σκεφτείτε:

Θα έρθει αύριο.

Εδώ έχουμε καθαρή μελλοντική αναφορά.

Αλλά:

Θα είναι τώρα στο σπίτι.

Αυτό μπορεί να σημαίνει:

Μάλλον είναι τώρα στο σπίτι.

Δεν μιλάμε για το μέλλον.

Εκφράζουμε πιθανότητα ή συμπέρασμα.

Ή:

Θα ήθελα έναν καφέ.

Εδώ το θα συμμετέχει σε μια έκφραση που μπορεί να λειτουργεί ως ευγενικό αίτημα.

Το σημερινό μόριο επομένως δεν είναι απλώς ένα κουμπί που μεταφέρει το ρήμα στο μέλλον. Έχει ευρύτερες τροπικές χρήσεις, δηλαδή μπορεί να σχετίζεται με πιθανότητα, υπόθεση και άλλες στάσεις του ομιλητή απέναντι σε αυτό που λέει.

Και αυτό μας θυμίζει ότι η γραμματικοποίηση δεν σταματά αναγκαστικά όταν δημιουργηθεί ένας νέος γραμματικός δείκτης.

Η ιστορία μπορεί να συνεχιστεί.

Μύθος: «Η γραμματική απλοποιείται επειδή οι άνθρωποι τεμπελιάζουν»

Η εξέλιξη:

θέλω → θα

φαίνεται αρχικά σαν απλή συντόμευση.

Και πράγματι η φωνητική μείωση αποτελεί σημαντικό μέρος της ιστορίας.

Αλλά δεν είναι απλώς αποτέλεσμα «τεμπελιάς».

Παράλληλα συνέβησαν αλλαγές στη σημασία, στη σύνταξη και στη γραμματική λειτουργία. Το στοιχείο έγινε μικρότερο, αλλά ταυτόχρονα ενσωματώθηκε βαθύτερα στο γραμματικό σύστημα.

Και η νέα δομή δεν είναι απαραίτητα «φτωχότερη».

Στα νέα ελληνικά μπορούμε, για παράδειγμα, να αντιπαραθέσουμε:

θα γράφω

και:

θα γράψω

δηλώνοντας διαφορετική όψη της μελλοντικής ενέργειας. Η συγκεκριμένη αντίθεση στον μελλοντικό σχηματισμό συνδέεται με την ιστορική ανάπτυξη του νεότερου περιφραστικού συστήματος.

Η γλώσσα λοιπόν μπορεί να χάσει κάτι και ταυτόχρονα να αναδιοργανώσει το σύστημά της με νέους τρόπους.

Η γραμματική έχει ιστορία

Συχνά φανταζόμαστε τη γραμματική σαν τον σκελετό μιας γλώσσας:

οι λέξεις αλλάζουν συνεχώς, αλλά από κάτω υπάρχει μια σταθερή δομή.

Η ιστορική γλωσσολογία δείχνει ότι αυτό δεν ισχύει.

Και ο σκελετός αλλάζει.

Ρήματα μπορούν να γίνουν βοηθητικά.

Λέξεις μπορούν να γίνουν μόρια.

Μόρια μπορούν να γίνουν καταλήξεις.

Γραμματικές κατηγορίες μπορούν να εξαφανιστούν και νέες να δημιουργηθούν.

Το μικροσκοπικό θα είναι επομένως κάτι περισσότερο από δύο γράμματα.

Κουβαλά μέσα του μια ιστορία αιώνων κατά την οποία η έννοια της θέλησης μετακινήθηκε σταδιακά προς την πρόθεση, τη μελλοντική αναφορά και την τροπικότητα.

Κάθε φορά που λέμε:

«θα δούμε»

χρησιμοποιούμε, χωρίς να το συνειδητοποιούμε, ένα μικρό γλωσσικό απολίθωμα.

Και στο επόμενο άρθρο θα περάσουμε από τη γραμματική στους ίδιους τους ήχους:

Πώς αλλάζει η προφορά μιας γλώσσας χωρίς οι ομιλητές της να αποφασίσουν ποτέ να την αλλάξουν;

Με μία πρόταση: Το «θα» μάς δείχνει ότι η γραμματική δεν είναι ένα αμετάβλητο σύνολο κανόνων· μπορεί να γεννηθεί μέσα από καθημερινές λέξεις που, έπειτα από αιώνες επαναλαμβανόμενης χρήσης, αλλάζουν μορφή, σημασία και λειτουργία.