Πόσο διαφορετικά ήταν τα αρχαία ελληνικά από τα σημερινά;

Υπάρχει μια δελεαστική ιδέα γύρω από την ελληνική γλώσσα.

Επειδή μπορούμε σήμερα να διαβάσουμε:

θάλασσα, ἄνθρωπος, θεός, φίλος, πατήρ, μήτηρ

και να αναγνωρίσουμε αμέσως πολλές από αυτές τις λέξεις, είναι εύκολο να φανταστούμε ότι ένας σύγχρονος Έλληνας θα μπορούσε να περπατήσει στην αρχαία Αθήνα και, με λίγη προσπάθεια, να συζητήσει με τον Σωκράτη.

Η πραγματικότητα είναι διαφορετική.

Τα νέα ελληνικά πράγματι αποτελούν συνέχεια της αρχαίας ελληνικής. Η ελληνική έχει μια εξαιρετικά μακρά καταγεγραμμένη ιστορία, από τη μυκηναϊκή ελληνική της Γραμμικής Β μέχρι σήμερα.

Αλλά συνέχεια δεν σημαίνει ακινησία.

Μέσα σε περισσότερα από δύο χιλιάδες χρόνια άλλαξαν η προφορά, η γραμματική, το λεξιλόγιο και οι σημασίες πολλών λέξεων.

Και η πρώτη μεγάλη έκπληξη για τον χρονοταξιδιώτη μας θα ήταν ο ήχος.

Τα αρχαία ελληνικά δεν ακούγονταν όπως τα διαβάζουμε σήμερα

Στο ελληνικό σχολείο συνήθως προφέρουμε τα αρχαία ελληνικά περίπου όπως τα νέα.

Έτσι:

βῆτα → víta

ἡμέρα → iméra

οἶνος → ínos

Αυτή όμως δεν ήταν η προφορά της κλασικής Αθήνας.

Για παράδειγμα, το β στην αττική της κλασικής περιόδου αντιπροσώπευε περίπου έναν ήχο /b/, όπως στο αγγλικό boy, και όχι το σημερινό /v/.

Το η ήταν μακρό φωνήεν, όχι /i/.

Και οι συνδυασμοί ει, οι, αι δεν είχαν όλοι τη σημερινή προφορά τους.

Η αρχαία ελληνική διέκρινε επίσης μακρά και βραχέα φωνήεντα, διάκριση που αργότερα εξαφανίστηκε.

Άρα το αρχαίο:

βῆμα

δεν ακουγόταν σαν το σημερινό βήμα.

Και το:

οἶνος

δεν ακουγόταν σαν ίνος.

Αν ένας Αθηναίος του 5ου αιώνα π.Χ. άρχιζε να μιλά φυσιολογικά, η ομιλία του θα ακουγόταν αρκετά ξένη σε έναν σημερινό ελληνόφωνο.

Και οι τόνοι δεν λειτουργούσαν όπως σήμερα

Υπάρχει ακόμη μία μεγάλη διαφορά που κρύβεται μπροστά στα μάτια μας.

Οξεία.

Περισπωμένη.

Βαρεία.

Σήμερα αντιμετωπίζουμε τον τόνο κυρίως ως ένδειξη του ποια συλλαβή προφέρεται με μεγαλύτερη έμφαση.

Στην κλασική ελληνική όμως το σύστημα θεωρείται ότι βασιζόταν σε μεγάλο βαθμό στο ύψος της φωνής — έναν μουσικό ή τονικό τόνο — και όχι στον σημερινό δυναμικό τονισμό. Η μετάβαση προς τον τύπο τονισμού των νέων ελληνικών πραγματοποιήθηκε σταδιακά κατά την ελληνιστική και ρωμαϊκή περίοδο.

Άρα η αρχαία ελληνική δεν διέφερε μόνο στο ποιοι ήχοι υπήρχαν.

Διέφερε ακόμη και στη «μελωδία» των λέξεων.

Η γραμματική ήταν επίσης διαφορετική

Εδώ ο σύγχρονος Έλληνας θα είχε ένα πλεονέκτημα.

Πολλά πράγματα θα του φαίνονταν γνώριμα:

ρήματα που κλίνονται, ονομαστικές καταλήξεις, γένη, πτώσεις, συμφωνία επιθέτων και ουσιαστικών.

Όμως η αρχαία ελληνική είχε γραμματικές κατηγορίες που σήμερα έχουν εξαφανιστεί ή περιοριστεί δραστικά.

Υπήρχε, για παράδειγμα, απαρέμφατο ως κεντρικό μέρος της γραμματικής:

λέγειν

γράφειν

εἶναι

Στα νέα ελληνικά η λειτουργία του έχει αντικατασταθεί σε μεγάλο βαθμό από δομές με να:

να λέει

να γράφει

να είναι.

Η αρχαία ελληνική χρησιμοποιούσε επίσης συστηματικά τη δοτική πτώση, η οποία δεν αποτελεί πλέον παραγωγική πτώση στα νέα ελληνικά.

Και υπήρχε ακόμη ο δυϊκός αριθμός, ειδικές δηλαδή μορφές για ακριβώς δύο πράγματα ή πρόσωπα, αν και ήδη στην κλασική εποχή η χρήση του δεν ήταν παντού εξίσου ζωντανή.

Η γραμματική λοιπόν θα ήταν αναγνωρίσιμη.

Αλλά όχι ίδια.

Κι όμως, παντού θα εμφανίζονταν γνώριμες λέξεις

Εδώ βρίσκεται η άλλη πλευρά της ιστορίας.

Ένας σύγχρονος Έλληνας θα συναντούσε συνεχώς λέξεις που μπορούσε να αναγνωρίσει:

ἄνθρωπος → άνθρωπος

θάλασσα → θάλασσα

θεός → θεός

φίλος → φίλος

γυνή → γυναίκα, μέσω μεταγενέστερων εξελίξεων

πατήρ → πατέρας

μήτηρ → μητέρα

ὄνομα → όνομα

νύξ → νύχτα, με ιστορικές αλλαγές

Δεν είναι τυχαίο.

Τα νέα ελληνικά δεν αντικατέστησαν την αρχαία ελληνική όπως τα αγγλικά αντικατέστησαν μια διαφορετική γλώσσα.

Εξελίχθηκαν ιστορικά από παλαιότερες μορφές της ελληνικής.

Ανάμεσα στην κλασική αττική και στη σημερινή κοινή νέα ελληνική βρίσκονται πολλοί αιώνες αλλαγών: ελληνιστική Κοινή, μεσαιωνικές μορφές ελληνικής και νεότερες ποικιλίες.

Δεν υπήρξε κάποια ημέρα κατά την οποία οι άνθρωποι σταμάτησαν να μιλούν «αρχαία ελληνικά» και την επόμενη ξύπνησαν μιλώντας «νέα ελληνικά».

Η αλλαγή ήταν σταδιακή.

Οι ίδιες λέξεις μπορούν να μας ξεγελάσουν

Ακόμη κι όταν μια λέξη επιβιώνει, η σημασία της μπορεί να αλλάξει.

Το αρχαίο ἄγγελος, για παράδειγμα, σήμαινε βασικά αγγελιοφόρος, αυτός που μεταφέρει μήνυμα. Η ιδιαίτερη θρησκευτική σημασία του «αγγέλου» ενισχύθηκε μέσα από τη μεταγενέστερη ιουδαιοχριστιανική χρήση.

Η ἐκκλησία μπορούσε να σημαίνει τη συνέλευση των πολιτών. Αργότερα η λέξη συνδέθηκε με τη χριστιανική κοινότητα και τελικά και με τον ναό.

Άρα το να αναγνωρίσουμε μια αρχαία λέξη δεν σημαίνει απαραίτητα ότι καταλαβαίνουμε ακριβώς τι σήμαινε τότε.

Αυτό είναι ένα από τα πιο ύπουλα προβλήματα όταν διαβάζουμε παλιότερα στάδια της ίδιας μας της γλώσσας.

Η λέξη φαίνεται γνώριμη.

Η σημασία όμως μπορεί να έχει μετακινηθεί.

Θα μπορούσαμε λοιπόν να μιλήσουμε με τον Σωκράτη;

Πιθανότατα όχι χωρίς σημαντική εκπαίδευση.

Ένας σημερινός Έλληνας θα είχε σαφώς περισσότερα σημεία αναγνώρισης από έναν άνθρωπο που δεν γνωρίζει ελληνικά. Θα εντόπιζε λέξεις, ρίζες, καταλήξεις και ολόκληρες εκφράσεις.

Αλλά η φυσική ομιλία είναι πολύ δυσκολότερη από την ανάγνωση ενός κειμένου.

Ο αρχαίος Αθηναίος θα μιλούσε γρήγορα, με διαφορετική προφορά, διαφορετικό φωνητικό σύστημα, διαφορετικό λεξιλόγιο και αρκετές γραμματικές δομές που δεν υπάρχουν πλέον στην καθημερινή νέα ελληνική.

Και υπάρχει ακόμη ένα πρόβλημα:

δεν υπήρχαν μία και μοναδική «αρχαία ελληνική».

Υπήρχαν διάλεκτοι.

Αττική.

Ιωνική.

Δωρική.

Αιολική.

Αρκαδοκυπριακή.

Και άλλες τοπικές ποικιλίες.

Η ελληνική του Ομήρου, η αττική του Πλάτωνα και η ελληνιστική Κοινή δεν είναι το ίδιο γλωσσικό στάδιο.

Άρα ακόμη και η ερώτηση «θα καταλάβαινα αρχαία ελληνικά;» χρειάζεται μια δεύτερη ερώτηση:

Ποια αρχαία ελληνικά;

Μύθος: «Τα ελληνικά μιλιούνται ακριβώς ίδια εδώ και χιλιάδες χρόνια»

Όχι.

Αυτό θα ήταν σχεδόν αδύνατο για οποιαδήποτε ζωντανή γλώσσα.

Η εντυπωσιακή ιστορική συνέχεια της ελληνικής δεν βρίσκεται στο ότι δεν άλλαξε.

Βρίσκεται στο ότι μπορούμε να παρακολουθήσουμε μεγάλο μέρος των αλλαγών της μέσα από μια εξαιρετικά μακρά γραπτή παράδοση.

Μυκηναϊκή ελληνική.

Αρχαίες διάλεκτοι.

Ελληνιστική Κοινή.

Μεσαιωνική ελληνική.

Νέα ελληνική.

Δεν πρόκειται για πέντε άσχετες γλώσσες.

Ούτε όμως για μία γλώσσα παγωμένη στον χρόνο.

Είναι διαδοχικά και επικαλυπτόμενα στάδια μιας συνεχούς ιστορίας.

Η συνέχεια βρίσκεται μέσα στην αλλαγή

Αυτό ίσως είναι το πιο ενδιαφέρον μάθημα της ιστορίας των ελληνικών.

Μια γλώσσα δεν χρειάζεται να παραμένει ίδια για να έχει συνέχεια.

Το σημερινό:

πατέρας

δεν είναι ίδιο με το αρχαίο:

πατήρ.

Το σημερινό:

είμαι

δεν είναι ίδιο με το:

εἰμί.

Και ο τρόπος που προφέρουμε το:

βήμα

δεν είναι ο τρόπος που θα το πρόφερε ένας Αθηναίος του 5ου αιώνα π.Χ.

Κι όμως οι ιστορικές συνδέσεις είναι πραγματικές.

Η ελληνική δεν ταξίδεψε μέσα στους αιώνες προστατευμένη από την αλλαγή.

Ταξίδεψε αλλάζοντας.

Και στο επόμενο άρθρο θα δούμε μια αλλαγή που συνέβη σχεδόν μπροστά στα μάτια των γραπτών πηγών:

Πώς το «θέλω να» συνέβαλε στην ιστορία του σημερινού «θα»;

Εκεί θα συναντήσουμε ένα από τα πιο συναρπαστικά φαινόμενα της ιστορικής γλωσσολογίας: τη γραμματικοποίηση, τη διαδικασία με την οποία κανονικές λέξεις μπορούν σταδιακά να μετατραπούν σε κομμάτια της γραμματικής.

Εν ολίγοις, αν μεταφερόμασταν στην κλασική Αθήνα, θα αναγνωρίζαμε εντυπωσιακά πολλά στοιχεία της γλώσσας — αλλά η πραγματική αρχαία ελληνική ομιλία θα μας φαινόταν πολύ πιο ξένη απ' όσο υποδηλώνουν τα αρχαία κείμενα όταν τα προφέρουμε με τη σημερινή ελληνική προφορά.