Τι σημαίνει πραγματικά «έμαθα μια λέξη»;

Φανταστείτε ότι ένας μαθητής συναντά τη λέξη:

«μεταβάλλεται».

Ο εκπαιδευτικός εξηγεί:

«σημαίνει αλλάζει».

Ο μαθητής σημειώνει:

μεταβάλλεται = αλλάζει

Έμαθε τη λέξη;

Έκανε σίγουρα ένα πρώτο βήμα.

Αλλά η γλωσσολογική έρευνα για το λεξιλόγιο δείχνει ότι η γνώση μιας λέξης δεν είναι ένα απλό ξέρω / δεν ξέρω. Υπάρχουν διαφορετικοί βαθμοί και διαφορετικές πλευρές της λεξικής γνώσης. (Cambridge)

Και αυτή η ιδέα έχει πολύ πρακτικές συνέπειες για την τάξη.

Μια λέξη είναι πολύ περισσότερα από τον ορισμό της

Ας πάρουμε τη λέξη:

«παράγοντας».

Ένας μαθητής μπορεί να γνωρίζει ότι σε ένα κείμενο Ιστορίας σημαίνει περίπου:

«κάτι που συμβάλλει στο να συμβεί κάτι άλλο».

Αλλά για να χρησιμοποιεί πραγματικά τη λέξη χρειάζεται πολύ περισσότερα.

Πρέπει να καταλαβαίνει προτάσεις όπως:

«Ένας σημαντικός παράγοντας ήταν η οικονομική κρίση.»

Να μπορεί να παράγει ο ίδιος:

«Οι βασικοί παράγοντες που οδήγησαν στη μετανάστευση ήταν…»

Να γνωρίζει ότι η ίδια λέξη μπορεί να εμφανιστεί με διαφορετικές σημασίες σε άλλα πεδία — για παράδειγμα στα μαθηματικά.

Να αναγνωρίζει συγγενικές μορφές και συνδυασμούς.

Και να ξέρει περίπου σε ποιο ύφος και σε ποιες περιστάσεις χρησιμοποιείται.

Ο Paul Nation, ένας από τους σημαντικότερους ερευνητές της διδασκαλίας λεξιλογίου, περιγράφει τη γνώση μιας λέξης ως ένα σύνολο διαφορετικών πλευρών: προφορική και γραπτή μορφή, μορφολογικά μέρη, σύνδεση μορφής και σημασίας, έννοιες και συσχετισμοί, γραμματική συμπεριφορά, συνήθεις συνδυασμοί και περιορισμοί στη χρήση. (Cambridge)

Με απλά λόγια:

δεν αρκεί να ξέρω τι σημαίνει μια λέξη. Πρέπει σταδιακά να μάθω πώς συμπεριφέρεται.

«Την καταλαβαίνω» δεν σημαίνει «μπορώ να τη χρησιμοποιήσω»

Υπάρχει μια διάκριση που κάθε εκπαιδευτικός έχει παρατηρήσει στην πράξη.

Ο μαθητής διαβάζει:

«Η θερμοκρασία μεταβάλλεται.»

και καταλαβαίνει τι σημαίνει.

Όταν όμως του ζητηθεί να περιγράψει ένα διάγραμμα, γράφει:

«Η θερμοκρασία πάει πάνω και κάτω.»

Δεν υπάρχει απαραίτητα πρόβλημα.

Ο μαθητής έχει δεκτική γνώση της λέξης: μπορεί να την αναγνωρίσει και να την καταλάβει.

Δεν έχει ακόμη αναπτύξει στον ίδιο βαθμό την παραγωγική γνώση: να ανακαλέσει τη λέξη και να τη χρησιμοποιήσει μόνος του στο κατάλληλο περιβάλλον.

Η λεξική γνώση αναπτύσσεται σε βαθμούς· η αναγνώριση και η ενεργητική χρήση δεν είναι το ίδιο πράγμα. (Cambridge)

Αυτό εξηγεί ένα πολύ συνηθισμένο παράπονο:

«Μα αυτή τη λέξη την κάναμε την προηγούμενη εβδομάδα!»

Ναι.

Αλλά το ότι ο μαθητής την έχει συναντήσει δεν σημαίνει ότι μπορεί ήδη να την ανακαλέσει και να τη χρησιμοποιήσει.

Πλάτος και βάθος λεξιλογίου

Οι ερευνητές συχνά μιλούν για δύο διαστάσεις της λεξικής γνώσης.

Η πρώτη είναι το πλάτος: περίπου πόσες λέξεις γνωρίζει ένας άνθρωπος.

Η δεύτερη είναι το βάθος: πόσο καλά γνωρίζει αυτές τις λέξεις.

Η ακριβής διάκριση έχει συζητηθεί και δεν θεωρούν όλοι οι ερευνητές ότι οι δύο διαστάσεις μπορούν να χωριστούν καθαρά. Είναι όμως ένας χρήσιμος τρόπος να σκεφτούμε τη διδασκαλία. (Cambridge)

Δύο μαθητές μπορεί λοιπόν να «γνωρίζουν» τη λέξη «συνέπεια».

Ο πρώτος μπορεί να πει:

«Συνέπεια σημαίνει αποτέλεσμα.»

Ο δεύτερος μπορεί επιπλέον να καταλάβει:

«ως συνέπεια της αύξησης…»

να χρησιμοποιήσει:

«οι οικονομικές συνέπειες του πολέμου…»

να διακρίνει τη συγκεκριμένη σημασία από τη συνέπεια ως σταθερότητα στη συμπεριφορά,

και να συνδέσει τη λέξη με:

αιτία – αποτέλεσμα – επίπτωση – επακόλουθο.

Και οι δύο γνωρίζουν τη λέξη.

Αλλά όχι στο ίδιο βάθος.

Η βαθύτερη λεξική γνώση έχει ιδιαίτερη σημασία και για την κατανόηση κειμένων. (Cambridge)

Οι λέξεις ζουν σε οικογένειες

Εδώ η ελληνική προσφέρει στον εκπαιδευτικό ένα εξαιρετικό εργαλείο.

Ας δώσουμε στον μαθητή:

μεταβολή

και ας τη συνδέσουμε με:

μεταβάλλω

μεταβάλλομαι

μεταβλητός

αμετάβλητος

Ξαφνικά δεν διδάσκουμε τέσσερις ή πέντε εντελώς άσχετες λέξεις.

Δείχνουμε ένα μορφολογικό δίκτυο.

Το ίδιο μπορούμε να κάνουμε με:

γράφω – γραφή – γραπτός – συγγραφέας

ή:

κίνηση – κινητός – ακινησία – μετακίνηση.

Η ικανότητα να αντιλαμβανόμαστε τη μορφολογική δομή των λέξεων συνδέεται στενά με την ανάπτυξη του λεξιλογίου. Σύγχρονη διαχρονική έρευνα εξετάζει μάλιστα τη σχέση ως αμφίδρομη: η μορφολογική επίγνωση μπορεί να βοηθά στην κατανόηση νέων λέξεων, ενώ ένα πλουσιότερο λεξιλόγιο μπορεί με τη σειρά του να βοηθά το παιδί να αναγνωρίζει μορφολογικές κανονικότητες. (Cambridge)

Για τον εκπαιδευτικό αυτό σημαίνει ότι, όταν εμφανίζεται μια νέα λέξη, αξίζει συχνά να ρωτά:

«Ποιο άλλο κομμάτι αυτής της λέξης γνωρίζουμε;»

Μια συνάντηση συνήθως δεν αρκεί

Ας επιστρέψουμε στη λέξη:

«μεταβάλλεται».

Τη Δευτέρα ο μαθητής την ακούει από τον εκπαιδευτικό.

Την Τρίτη τη βλέπει σε ένα διάγραμμα.

Την Τετάρτη διαβάζει:

«η πίεση μεταβάλλεται ανάλογα με…»

Την Πέμπτη πρέπει να συμπληρώσει:

«Όταν αυξάνεται το Χ, το Ψ ________.»

Την Παρασκευή τη χρησιμοποιεί μόνος του για να περιγράψει τα αποτελέσματα ενός πειράματος.

Αυτές οι συναντήσεις δεν κάνουν ακριβώς την ίδια δουλειά.

Κάθε μία προσθέτει κάτι στο δίκτυο γνώσης γύρω από τη λέξη.

Η έρευνα για τη λεξική μάθηση τονίζει τη σημασία των συχνών και ποικίλων συναντήσεων με τις λέξεις μέσα σε ουσιαστικά συμφραζόμενα, επειδή έτσι μπορούν να δημιουργηθούν ισχυρότερες λεξικές αναπαραστάσεις και συνδέσεις. (Cambridge)

Άρα η ερώτηση δεν είναι μόνο:

«Την εξήγησα;»

Αλλά:

«Πόσες ευκαιρίες έδωσα στον μαθητή να τη συναντήσει, να την καταλάβει και τελικά να τη χρησιμοποιήσει;»

Μύθος: «Το λεξιλόγιο είναι δουλειά του φιλολόγου»

Στην πραγματικότητα, κάθε γνωστικό αντικείμενο έχει το δικό του λεξιλόγιο.

Ο μαθηματικός χρησιμοποιεί:

αναλογία, ισοδυναμία, μεταβλητή, συνεπάγεται.

Ο βιολόγος:

οργανισμός, λειτουργία, προσαρμογή, αναπαραγωγή.

Ο ιστορικός:

μεταρρύθμιση, σύγκρουση, συμμαχία, επικράτηση.

Ο γεωγράφος:

πυκνότητα, κατανομή, διάβρωση, μορφολογία.

Και το πρόβλημα δεν είναι μόνο οι εντυπωσιακές επιστημονικές λέξεις.

Συχνά ιδιαίτερη δυσκολία προκαλούν λέξεις που οι εκπαιδευτικοί θεωρούν αυτονόητες:

παράγοντας

συνθήκη

σχέση

αντίστοιχος

προκύπτει

διατυπώνω

τεκμηριώνω.

Οι μαθητές μπορεί να τις έχουν ξαναδεί χωρίς να έχουν αναπτύξει αρκετά βαθιά γνώση ώστε να τις χρησιμοποιούν με ακρίβεια.

Γι' αυτό η διδασκαλία λεξιλογίου δεν είναι μια ξεχωριστή δραστηριότητα που συμβαίνει μόνο στο μάθημα της γλώσσας.

Είναι μέρος της διδασκαλίας του ίδιου του γνωστικού αντικειμένου.

Τι σημαίνει αυτό για τον εκπαιδευτικό;

Δεν χρειάζεται κάθε νέα λέξη να συνοδεύεται από δεκάλεπτη λεξικογραφική ανάλυση.

Για τις σημαντικές λέξεις ενός μαθήματος, όμως, μπορούμε να κάνουμε κάτι περισσότερο από:

λέξη → ορισμός.

Μπορούμε να δώσουμε:

λέξη → απλή εξήγηση → παράδειγμα → αντίθετο ή συγγενική έννοια → οικογένεια λέξεων → χρήση σε πρόταση → χρήση από τον ίδιο τον μαθητή.

Για παράδειγμα:

μεταβάλλεται

«σημαίνει ότι κάτι αλλάζει»

Η θερμοκρασία μεταβάλλεται κατά τη διάρκεια της ημέρας.

Τι άλλο μπορεί να μεταβάλλεται;

Ποια είναι η μεταβολή;

Τι θα σήμαινε αμετάβλητο;

Και τελικά:

«Χρησιμοποίησε τη λέξη για να περιγράψεις το διάγραμμα.»

Μέσα σε λίγα λεπτά έχουμε μετατρέψει μια λέξη από ορισμό προς απομνημόνευση σε εργαλείο σκέψης και έκφρασης.

Και αυτό είναι το ουσιαστικότερο σημείο:

ο μαθητής δεν έχει μάθει πραγματικά μια λέξη επειδή μπορεί να επαναλάβει τον ορισμό της. Την έχει μάθει βαθύτερα όταν αρχίζει να καταλαβαίνει πώς συνδέεται με άλλες λέξεις, πού χρησιμοποιείται και πώς μπορεί να τη χρησιμοποιήσει ο ίδιος.

Στο επόμενο άρθρο θα περάσουμε σε ένα από τα θέματα γύρω από τα οποία υπάρχουν ίσως οι περισσότεροι εκπαιδευτικοί μύθοι:

Δίγλωσσα παιδιά: δύο γλώσσες σημαίνουν διπλή δυσκολία;

Θα δούμε γιατί ένα παιδί μπορεί να αναμειγνύει δύο γλώσσες χωρίς να είναι «μπερδεμένο» — και γιατί η γλώσσα που μιλά στο σπίτι μπορεί να αποτελέσει μαθησιακό πόρο και όχι εμπόδιο.

Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση

Cambridge University Press — Knowing a Word, I. S. P. Nation — Μια βασική παρουσίαση των διαφορετικών πλευρών που περιλαμβάνει η γνώση μιας λέξης: μορφή, σημασία, γραμματική συμπεριφορά, συνδυασμοί και χρήση. (Cambridge)

Cambridge — Vocabulary Depth and Multiple Word Meanings — Για το βάθος της λεξικής γνώσης και τη σχέση του με την αναγνωστική κατανόηση. (Cambridge)

Applied Psycholinguistics — The development of morphological awareness and vocabulary — Πρόσφατη έρευνα για τη σχέση ανάμεσα στη μορφολογική επίγνωση και την ανάπτυξη του λεξιλογίου. (Cambridge)

Journal of Child Language — Beyond breadth of vocabulary — Για τη διάκριση ανάμεσα στον αριθμό των λέξεων που γνωρίζει ένα παιδί και στο πόσο βαθιά τις γνωρίζει. (Cambridge)