Γιατί το «γράψ’ το πιο επίσημα» δεν αρκεί;
12 Σεπτεμβρίου 2026 · 6 λεπτά ανάγνωση
Η παρατήρηση «γράψ’ το πιο επίσημα» είναι πολύ συνηθισμένη.
Το ίδιο και:
«Αυτό δεν είναι σχολική γλώσσα.»
«Μην γράφεις όπως μιλάς.»
«Χρησιμοποίησε καλύτερο λεξιλόγιο.»
Το πρόβλημα είναι ότι όλες αυτές οι οδηγίες περιγράφουν το αποτέλεσμα που θέλουμε, αλλά όχι πώς μπορεί ο μαθητής να φτάσει σε αυτό.
Η γλωσσολογία μπορεί εδώ να μας προσφέρει μια πολύ πιο χρήσιμη έννοια:
το register, δηλαδή τον τρόπο με τον οποίο προσαρμόζουμε τη γλώσσα ανάλογα με την περίσταση, τον σκοπό, το κοινό και το είδος του κειμένου. Η σχολική επιτυχία απαιτεί από τους μαθητές να αναπτύξουν ακριβώς τέτοιους νέους τρόπους χρήσης της γλώσσας.
Στην πραγματικότητα όλοι αλλάζουμε γλώσσα
Φανταστείτε ότι ένας μαθητής θέλει να πει στον φίλο του πως δεν θα έρθει.
Μπορεί να γράψει:
«Δεν παίζει να έρθω σήμερα.»
Στον καθηγητή του:
«Δυστυχώς δεν θα μπορέσω να έρθω σήμερα.»
Σε μια επίσημη αίτηση:
«Δεν θα καταστεί δυνατή η παρουσία μου…»
Το γεγονός είναι περίπου το ίδιο.
Η γλωσσική επιλογή όμως αλλάζει.
Και αυτό δεν σημαίνει ότι η πρώτη πρόταση είναι «κακή ελληνική».
Σημαίνει ότι θα ήταν ακατάλληλη σε ορισμένα περιβάλλοντα.
Η ικανότητα να προσαρμόζουμε τη γλώσσα στην περίσταση είναι μέρος της γλωσσικής μας ικανότητας.
Ένας μαθητής λοιπόν δεν χρειάζεται απλώς να μάθει:
σωστό / λάθος.
Χρειάζεται να μάθει και:
κατάλληλο για ποιον, πού και για ποιον σκοπό;
Τι σημαίνει όμως «πιο επίσημο»;
Ας επιστρέψουμε στην αρχική πρόταση:
«Ο συγγραφέας βασικά θέλει να μας πει ότι η κατάσταση ήταν πολύ άσχημη.»
Μια σχολικά καταλληλότερη εκδοχή θα μπορούσε να είναι:
«Ο συγγραφέας επιδιώκει να αναδείξει τη σοβαρότητα της κατάστασης.»
Τι άλλαξε;
Δεν αντικαταστήσαμε απλώς μερικές «εύκολες» λέξεις με δυσκολότερες.
Άλλαξε ολόκληρος ο τρόπος με τον οποίο οργανώνεται η πληροφορία.
θέλει να μας πει → επιδιώκει να αναδείξει
πολύ άσχημη κατάσταση → σοβαρότητα της κατάστασης
Το δεύτερο κείμενο είναι πυκνότερο, περισσότερο αφηρημένο και λιγότερο συνομιλιακό.
Αν απλώς πούμε στον μαθητή:
«γράψε πιο επίσημα»
του ζητάμε ουσιαστικά να πραγματοποιήσει όλες αυτές τις μετατροπές χωρίς να του έχουμε δείξει ποιες είναι.
«Μην γράφεις όπως μιλάς» — αλλά γιατί;
Ο προφορικός καθημερινός λόγος έχει τεράστια πλεονεκτήματα.
Όταν μιλάμε, έχουμε:
τον συνομιλητή μπροστά μας,
επιτονισμό,
χειρονομίες,
κοινό περιβάλλον,
δυνατότητα άμεσης διευκρίνισης.
Μπορούμε να πούμε:
«Αυτό εκεί, ξέρεις, που είπαμε πριν…»
και ο άλλος πιθανότατα θα καταλάβει.
Ένα σχολικό κείμενο δεν έχει αυτές τις πολυτέλειες.
Πρέπει συχνά να είναι περισσότερο ρητό:
ποιο “αυτό”;
ποια σχέση υπάρχει ανάμεσα στις δύο ιδέες;
ποια είναι η αιτία και ποια η συνέπεια;
σε ποια στοιχεία βασίζεται το συμπέρασμα;
Γι’ αυτό ο σχολικός γραπτός λόγος χρησιμοποιεί συχνά εκφράσεις όπως:
επομένως
αντίθετα
κατά συνέπεια
με βάση τα παραπάνω
ένας σημαντικός παράγοντας
τα στοιχεία υποδεικνύουν ότι…
Αυτές οι εκφράσεις βοηθούν τον συγγραφέα να κάνει ορατή τη δομή της σκέψης του.
Το register δεν είναι μόνο λεξιλόγιο
Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό για τη διδασκαλία.
Συχνά το «πιο επίσημα» μεταφράζεται σε:
«βάλε πιο δύσκολες λέξεις».
Και τότε εμφανίζονται κείμενα γεμάτα βαρύγδουπες λέξεις που οι μαθητές δεν ελέγχουν πραγματικά.
Το register όμως αφορά πολύ περισσότερα.
Αφορά το πώς:
παρουσιάζουμε τον συγγραφέα,
εκφράζουμε βεβαιότητα ή επιφύλαξη,
συνδέουμε επιχειρήματα,
αναφερόμαστε σε αποδείξεις,
οργανώνουμε αιτία και αποτέλεσμα,
και μετατρέπουμε καθημερινές εκφράσεις σε πιο αφηρημένες διατυπώσεις.
Για παράδειγμα:
«Αυτό αποδεικνύει ότι…»
δεν είναι πάντα το ίδιο με:
«Αυτό υποδηλώνει ότι…»
Ο δεύτερος τύπος εκφράζει μεγαλύτερη επιφύλαξη.
Αυτό είναι γλωσσική επιλογή, αλλά είναι ταυτόχρονα και τρόπος επιστημονικής σκέψης.
Μπορούμε να διδάξουμε τις μετατροπές
Αντί να δώσουμε στον μαθητή την οδηγία:
«Κάν’ το πιο επίσημο.»
μπορούμε να του δείξουμε δύο κείμενα.
Α
«Πολλοί άνθρωποι έφυγαν από τα χωριά επειδή δεν έβρισκαν εύκολα δουλειά και πήγαν στις πόλεις.»
Β
«Η περιορισμένη διαθεσιμότητα εργασίας στις αγροτικές περιοχές αποτέλεσε σημαντικό παράγοντα αστικοποίησης.»
Και μετά να ρωτήσουμε:
Τι άλλαξε;
Οι μαθητές μπορούν να ανακαλύψουν ότι:
δεν έβρισκαν εύκολα δουλειά → περιορισμένη διαθεσιμότητα εργασίας
και:
πήγαν στις πόλεις → αστικοποίηση
Τώρα το register γίνεται παρατηρήσιμο.
Δεν είναι πια ένα μυστηριώδες «καλό ύφος» που κάποιοι μαθητές φαίνεται απλώς να διαθέτουν και άλλοι όχι.
Είναι σύνολο γλωσσικών επιλογών που μπορούμε να αναλύσουμε και να διδάξουμε.
Και εδώ εμφανίζεται μια κοινωνική ανισότητα
Δεν φτάνουν όλοι οι μαθητές στο σχολείο με την ίδια εξοικείωση με τον σχολικό λόγο.
Κάποια παιδιά έχουν συναντήσει συχνότερα στο οικογενειακό και αναγνωστικό τους περιβάλλον τρόπους έκφρασης που μοιάζουν με αυτούς που επιβραβεύει το σχολείο.
Άλλα λιγότερο.
Αν το σχολείο δεν διδάξει ρητά αυτούς τους τρόπους έκφρασης αλλά απλώς τους απαιτεί, δημιουργείται ένα παράδοξο.
Ζητάμε από τον μαθητή να χρησιμοποιήσει έναν γλωσσικό κώδικα που θεωρούμε αυτονόητο, χωρίς να του έχουμε δείξει πώς λειτουργεί.
Η σύγχρονη έρευνα για τα σχολικά registers τονίζει ακριβώς ότι η πρόσβαση στους ακαδημαϊκούς τρόπους χρήσης της γλώσσας χρειάζεται να αποτελεί μέρος της διδασκαλίας, ιδιαίτερα για πολύγλωσσους μαθητές.
Μύθος: «Τα παιδιά πρέπει να σταματήσουν να μιλούν έτσι»
Εδώ συνδέεται το άρθρο με όλη τη σειρά.
Ο στόχος δεν είναι να αντικαταστήσουμε:
«Δεν παίζει να έρθω»
με:
«Δεν θα καταστεί δυνατή η παρουσία μου»
σε κάθε στιγμή της ζωής του μαθητή.
Αυτό θα ήταν παράλογο.
Η πρώτη έκφραση μπορεί να είναι απολύτως κατάλληλη σε μια συνομιλία μεταξύ φίλων.
Η δεύτερη μπορεί να είναι κατάλληλη σε ένα πολύ επίσημο κείμενο και κωμική σε μια παρέα.
Άρα ο στόχος δεν είναι:
καθημερινή γλώσσα → κακή
επίσημη γλώσσα → καλή.
Ο στόχος είναι:
μεγαλύτερο γλωσσικό ρεπερτόριο.
Ο μαθητής που μπορεί να πει:
«Δεν παίζει.»
αλλά μπορεί επίσης, όταν χρειάζεται, να γράψει:
«Το ενδεχόμενο αυτό θεωρείται εξαιρετικά απίθανο»
δεν έχει χάσει έναν τρόπο έκφρασης.
Έχει αποκτήσει έναν ακόμη.
Μια πολύ απλή δραστηριότητα για την τάξη
Μπορούμε να πάρουμε μία πληροφορία:
«Το πείραμα δεν πέτυχε επειδή το νερό ήταν πολύ ζεστό.»
και να ζητήσουμε από τους μαθητές να τη διατυπώσουν:
σε μήνυμα προς φίλο,
σε προφορική παρουσίαση,
σε σχολική εργασία,
σε επιστημονική αναφορά.
Οι μαθητές θα ανακαλύψουν γρήγορα ότι δεν αλλάζουν μόνο λέξεις.
Αλλάζει:
η σύνταξη,
η ακρίβεια,
ο βαθμός προσωπικής εμπλοκής,
η οργάνωση της πληροφορίας,
ακόμη και το πόσο βέβαιος παρουσιάζεται ο ομιλητής.
Αυτό είναι register στην πράξη.
Και μπορεί να γίνει σε οποιοδήποτε μάθημα.
Τι σημαίνει αυτό για τον εκπαιδευτικό;
Την επόμενη φορά που γράφουμε στο περιθώριο:
«Πιο επίσημο ύφος»
αξίζει να αναρωτηθούμε:
«Θα ήξερε ο μαθητής τι ακριβώς πρέπει να αλλάξει;»
Ίσως μια χρησιμότερη παρατήρηση είναι:
«Αντικατάστησε το “θέλει να μας πει” με ένα ρήμα που ταιριάζει σε ανάλυση κειμένου.»
Ή:
«Σύνδεσε πιο καθαρά την αιτία με το αποτέλεσμα.»
Ή:
«Απέφυγε το “πολύ άσχημο” και περιέγραψε ακριβέστερα ποιο ήταν το πρόβλημα.»
Τώρα η ανατροφοδότηση γίνεται διδάξιμη.
Το σημαντικότερο, όμως, είναι η αλλαγή φιλοσοφίας.
Δεν προσπαθούμε να μάθουμε στο παιδί ότι ο καθημερινός τρόπος ομιλίας του είναι ανεπαρκής.
Προσπαθούμε να του δώσουμε περισσότερες επιλογές.
Να μπορεί να μιλά στην παρέα του.
Να γράφει μια σχολική εργασία.
Να επιχειρηματολογεί.
Να στέλνει ένα επίσημο email.
Να παρουσιάζει επιστημονικά δεδομένα.
Και να καταλαβαίνει ότι σε καθεμία από αυτές τις περιστάσεις η γλώσσα αλλάζει επειδή αλλάζει αυτό που προσπαθούμε να κάνουμε με αυτήν.
Αυτό είναι πολύ πιο χρήσιμο από το:
«Μη γράφεις όπως μιλάς.»
Είναι:
«Μάθε να γράφεις και να μιλάς με περισσότερους από έναν τρόπους — και μάθε πότε χρειάζεται ο καθένας.»
Στο επόμενο άρθρο θα περάσουμε σε ένα πιο ευαίσθητο ζήτημα:
«Η προφορά επηρεάζει το πόσο “έξυπνο” θεωρούμε ένα παιδί;»
Θα δούμε πώς διάλεκτος, ξενική προφορά και κοινωνικός τρόπος ομιλίας μπορούν να επηρεάζουν ασυνείδητα τις προσδοκίες του εκπαιδευτικού — ακόμη κι όταν πιστεύει ότι αξιολογεί αποκλειστικά τις γνώσεις του μαθητή.
Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση
Cambridge — School-based registers and multilingual learners — Mary J. Schleppegrell για την ανάπτυξη των σχολικών registers και τη σημασία τους για τη διδασκαλία.
Cambridge — Teaching Academic Language in L2 Secondary Settings — Για το πώς η ακαδημαϊκή γλώσσα μπορεί να διδαχθεί μαζί με το γνωστικό αντικείμενο.
Cambridge — The Language of Schooling — Για τη σχέση ανάμεσα στη γλώσσα, στη σχολική γνώση και στις απαιτήσεις διαφορετικών εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων.