Η συγκριτική μέθοδος: πώς ανασυνθέτουμε γλώσσα που δεν άκουσε ποτέ κανείς

Η μέθοδος ξεκινά από μια παρατήρηση: λέξεις με την ίδια σημασία σε διαφορετικές γλώσσες εμφανίζουν επαναλαμβανόμενες αντιστοιχίες ήχων. Το ελληνικό «πατήρ», το λατινικό «pater» και το αγγλικό «father» δεν μοιάζουν τυχαία.

Όταν η αντιστοιχία δεν είναι μεμονωμένη αλλά συστηματική — το ελληνικό «π» απέναντι στο αγγλικό «f» σε δεκάδες λέξεις — η εξήγηση δεν μπορεί να είναι δανεισμός ή σύμπτωση. Δείχνει κοινή καταγωγή.

Από τις αντιστοιχίες ο γλωσσολόγος ανασυνθέτει τον πιθανότερο πρόγονο κάθε ήχου και, βήμα βήμα, ολόκληρες λέξεις. Γράφονται με αστερίσκο για να δηλωθεί ότι είναι ανασυνθέσεις, όχι μαρτυρημένοι τύποι.

Η μέθοδος έχει όρια: όσο πιο πίσω πάμε, τόσο λιγότερα επιβιώνουν. Έχει όμως και μια εντυπωσιακή επιτυχία στο ενεργητικό της. Ο Σωσσύρ πρότεινε το 1879 την ύπαρξη ήχων που καμία γνωστή γλώσσα δεν είχε· δεκαετίες αργότερα η αποκρυπτογράφηση της χεττιτικής τους έφερε στο φως.