Σκεφτόμαστε όπως μιλάμε;

Φανταστείτε δύο ανθρώπους.

Στέκονται μπροστά στην ίδια θάλασσα.

Βλέπουν το ίδιο φως.

Τον ίδιο ουρανό.

Τα ίδια κύματα.

Όμως οι γλώσσες τους χωρίζουν τα χρώματα με διαφορετικό τρόπο.

Ο ένας χρησιμοποιεί μία βασική λέξη εκεί όπου ο άλλος χρησιμοποιεί δύο διαφορετικές.

Βλέπουν άραγε πραγματικά το ίδιο πράγμα;

Ή μήπως η γλώσσα που μιλάμε αλλάζει, έστω και λίγο, τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο;

Η ερώτηση ακούγεται σχεδόν φιλοσοφική.

Στην πραγματικότητα, εδώ και δεκαετίες αποτελεί αντικείμενο πειραμάτων στην ψυχολογία, τη γλωσσολογία και τη γνωσιακή επιστήμη.

Και έχει ένα διάσημο όνομα:

γλωσσική σχετικότητα.

Ίσως την έχετε συναντήσει και ως:

«υπόθεση Sapir–Whorf».

Μόνο που η πραγματική ιστορία είναι πολύ πιο περίπλοκη από το σύνθημα:

«Η γλώσσα καθορίζει τον τρόπο που σκεφτόμαστε.»

Μια ακραία ιδέα: αν δεν έχεις τη λέξη, δεν μπορείς να κάνεις τη σκέψη;

Ας ξεκινήσουμε από την ισχυρότερη εκδοχή.

Σύμφωνα με αυτό που συχνά ονομάζεται γλωσσικός ντετερμινισμός, η δομή της γλώσσας μας θα μπορούσε να καθορίζει τα όρια της σκέψης μας.

Με απλά λόγια:

αν η γλώσσα σου δεν μπορεί να εκφράσει κάτι, δεν μπορείς πραγματικά να το σκεφτείς.

Είναι μια εντυπωσιακή ιδέα.

Και γι' αυτό ακριβώς είναι τόσο δημοφιλής.

Τη συναντάμε σε βιβλία, ταινίες επιστημονικής φαντασίας, άρθρα και αναρτήσεις στο διαδίκτυο.

Υπάρχει όμως ένα πρόβλημα.

Στην τόσο απόλυτη μορφή της, η ιδέα είναι πολύ δύσκολο να υποστηριχθεί.

Οι άνθρωποι μπορούν να μάθουν νέες έννοιες.

Μπορούν να καταλάβουν πράγματα για τα οποία προηγουμένως δεν είχαν συγκεκριμένη λέξη.

Μπορούν να δημιουργήσουν νέες λέξεις.

Και μπορούν να σκεφτούν χρησιμοποιώντας εικόνες, χωρικές αναπαραστάσεις, μουσικά μοτίβα, αισθήσεις και άλλες μη λεκτικές μορφές αναπαράστασης.

Η σκέψη δεν φαίνεται να είναι φυλακισμένη μέσα στο λεξικό μας.

Αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι η γλώσσα είναι άσχετη με τη σκέψη.

Εδώ αρχίζει η πραγματικά ενδιαφέρουσα συζήτηση.

Όχι «φυλακή» — ίσως περισσότερο ένας φακός.

Αντί να ρωτήσουμε:

«Μπορεί η γλώσσα να μας εμποδίσει να κάνουμε μια σκέψη;»

μπορούμε να ρωτήσουμε κάτι πιο λεπτό:

«Μπορεί η γλώσσα να κάνει ορισμένες διακρίσεις πιο εύκολες, πιο διαθέσιμες ή πιο συνηθισμένες στη σκέψη μας;»

Τώρα έχουμε μια ερώτηση που μπορούμε να εξετάσουμε πειραματικά.

Και εδώ η απάντηση γίνεται:

Σε ορισμένες περιπτώσεις, φαίνεται πως ναι.

Όχι μαγικά.

Όχι απόλυτα.

Και όχι με τον ίδιο τρόπο σε κάθε γνωστική δραστηριότητα.

Αλλά υπάρχουν περιπτώσεις στις οποίες οι γλωσσικές κατηγορίες φαίνεται να αλληλεπιδρούν με την προσοχή, τη μνήμη, την κατηγοριοποίηση και την αντίληψη.

Ας αρχίσουμε από κάτι απλό: το μπλε.

Στα αγγλικά υπάρχει η βασική χρωματική λέξη:

blue.

Φυσικά ένας αγγλόφωνος μπορεί να πει light blue, dark blue, navy blue και πολλά άλλα.

Στα ρωσικά όμως υπάρχει μια ενδιαφέρουσα λεξιλογική διάκριση.

Υπάρχουν διαφορετικοί βασικοί όροι για το ανοιχτό και το σκούρο μπλε:

goluboy και siniy.

Αυτό έδωσε στους ερευνητές μια εξαιρετική ευκαιρία.

Αν η γλώσσα δεν παίζει κανέναν ρόλο στη διάκριση χρωμάτων, τότε αυτή η λεξιλογική διαφορά δεν θα έπρεπε να έχει ιδιαίτερη σημασία.

Όμως ένα γνωστό πείραμα έδειξε ότι οι ρωσόφωνοι συμμετέχοντες ήταν ταχύτεροι σε συγκεκριμένες διακρίσεις αποχρώσεων όταν αυτές περνούσαν το γλωσσικό όριο ανάμεσα στις δύο κατηγορίες.

Οι αγγλόφωνοι δεν παρουσίαζαν το ίδιο μοτίβο.

Εντυπωσιακό.

Αλλά περιμένετε.

Υπάρχει ένα ακόμη πιο σημαντικό στοιχείο.

Όταν οι συμμετέχοντες εκτελούσαν παράλληλα μια λεκτική εργασία που παρεμπόδιζε την πρόσβαση στις γλωσσικές ετικέτες, το πλεονέκτημα των ρωσόφωνων μειωνόταν ή εξαφανιζόταν.

Αυτό μας δίνει μια πολύ διαφορετική εικόνα από το:

«Οι Ρώσοι βλέπουν διαφορετικά χρώματα.»

Η καλύτερη ερμηνεία είναι περισσότερο λεπτή:

οι γλωσσικές κατηγορίες μπορούν, υπό ορισμένες συνθήκες, να συμμετέχουν στον τρόπο με τον οποίο επεξεργαζόμαστε μια χρωματική διάκριση.

Άρα η γλώσσα αλλάζει την όρασή μας;

Εδώ χρειάζεται προσοχή.

Το ανθρώπινο οπτικό σύστημα δεν κατασκευάζεται από το λεξικό.

Τα μάτια και ο εγκέφαλός μας έχουν βιολογικούς περιορισμούς που όλοι οι άνθρωποι μοιράζονται.

Αλλά η αντίληψη δεν είναι απλώς μια κάμερα που καταγράφει παθητικά τον κόσμο.

Ο εγκέφαλος κατηγοριοποιεί.

Προβλέπει.

Εστιάζει την προσοχή.

Χρησιμοποιεί προηγούμενη γνώση.

Και η γλώσσα αποτελεί μέρος αυτής της γνώσης.

Γι' αυτό σήμερα το ενδιαφέρον των ερευνητών έχει μετακινηθεί από το απλό:

«επηρεάζει η γλώσσα την αντίληψη;»

στο πολύ πιο συγκεκριμένο:

«πότε, με ποιον μηχανισμό και κάτω από ποιες συνθήκες εμφανίζεται αυτή η επίδραση;»

Αυτή είναι πολύ πιο επιστημονικά χρήσιμη ερώτηση.

Τα χρώματα είναι ένα εργαστήριο για τη σχέση γλώσσας και σκέψης.

Για δεκαετίες τα χρώματα αποτελούν αγαπημένο πεδίο μελέτης της γλωσσικής σχετικότητας.

Ο λόγος είναι απλός.

Η φυσική πραγματικότητα μάς δίνει ένα συνεχές φάσμα.

Οι γλώσσες όμως το χωρίζουν σε κατηγορίες.

Εκεί όπου εμείς λέμε:

«μπλε»

και

«πράσινο»,

η φύση δεν έχει σχεδιάσει μια μαύρη γραμμή που να γράφει:

ΕΔΩ ΤΕΛΕΙΩΝΕΙ ΤΟ ΠΡΑΣΙΝΟ — ΕΔΩ ΑΡΧΙΖΕΙ ΤΟ ΜΠΛΕ.

Οι άνθρωποι δημιουργούν κατηγορίες πάνω σε ένα συνεχές.

Και διαφορετικές γλώσσες δεν χρειάζεται να το χωρίζουν με ακριβώς τον ίδιο τρόπο.

Αυτό δεν σημαίνει ότι οι ομιλητές ζουν σε διαφορετικές φυσικές πραγματικότητες.

Σημαίνει όμως ότι η γλώσσα μπορεί να προσφέρει διαφορετικά γνωστικά σημεία αναφοράς μέσα στην ίδια πραγματικότητα.

Και μετά υπάρχει ο χρόνος.

Ας δοκιμάσουμε κάτι.

Πού βρίσκεται το μέλλον;

Μπροστά μας;

Και πού βρίσκεται το παρελθόν;

Πίσω;

Αυτή η μεταφορά μάς φαίνεται τόσο φυσική ώστε σχεδόν ξεχνάμε ότι είναι μεταφορά.

Δεν μπορούμε πραγματικά να δείξουμε το «αύριο» μπροστά από το σώμα μας.

Κι όμως μιλάμε για:

«τι έχουμε μπροστά μας»,

«να αφήσουμε το παρελθόν πίσω»,

«τις μέρες που έρχονται».

Άλλες γλώσσες χρησιμοποιούν χωρικές μεταφορές με διαφορετικούς τρόπους.

Αυτό έχει οδηγήσει ερευνητές να εξετάσουν αν οι διαφορετικοί τρόποι με τους οποίους μιλάμε για τον χρόνο συνδέονται και με διαφορετικές τάσεις όταν καλούμαστε να τον αναπαραστήσουμε νοητικά.

Υπάρχουν πράγματι πειραματικές ενδείξεις ότι γλωσσικές συνήθειες μπορούν, σε συγκεκριμένες εργασίες, να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι οργανώνουν ή εκτιμούν χρονικές σχέσεις.

Και μάλιστα η ελληνική έχει χρησιμοποιηθεί σε πρόσφατη σχετική έρευνα μαζί με τα αγγλικά.

Όμως εδώ υπάρχει μια σημαντική προειδοποίηση.

Δεν φταίει πάντα η γλώσσα.

Ας πούμε ότι δύο πληθυσμοί οργανώνουν τον χρόνο διαφορετικά σε ένα πείραμα.

Μπορούμε αμέσως να συμπεράνουμε:

«Είναι επειδή μιλούν διαφορετικές γλώσσες»;

Όχι.

Μπορεί να διαφέρουν και σε:

τον τρόπο γραφής,

την κατεύθυνση ανάγνωσης,

την εκπαίδευση,

τις πολιτισμικές συμβάσεις,

τις καθημερινές πρακτικές,

την εξοικείωση με συγκεκριμένα διαγράμματα,

ή δεκάδες άλλους παράγοντες.

Αυτό είναι ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα στην έρευνα της γλωσσικής σχετικότητας.

Γλώσσα και πολιτισμός ταξιδεύουν συνήθως μαζί.

Και το να ξεχωρίσουμε ποιος παράγοντας προκαλεί τι απαιτεί πολύ προσεκτικό πειραματικό σχεδιασμό.

Το γραμματικό γένος: είναι ένα «θηλυκό» αντικείμενο πιο θηλυκό στο μυαλό μας;

Εδώ υπάρχει άλλο ένα δημοφιλές παράδειγμα.

Σε πολλές γλώσσες τα ουσιαστικά έχουν γραμματικό γένος.

Στα ελληνικά λέμε:

ο ήλιος,

η θάλασσα,

το βιβλίο.

Το γεγονός ότι η θάλασσα είναι γραμματικά θηλυκή δεν σημαίνει φυσικά ότι πιστεύουμε πως η Μεσόγειος είναι γυναίκα.

Αλλά οι ερευνητές έχουν αναρωτηθεί αν η συστηματική χρήση γραμματικού γένους μπορεί να δημιουργεί λεπτές συσχετίσεις όταν οι άνθρωποι περιγράφουν ή κατηγοριοποιούν αντικείμενα.

Υπάρχουν πειράματα που έχουν βρει τέτοιες επιδράσεις.

Υπάρχουν όμως και σημαντικές μεθοδολογικές συζητήσεις για το πόσο ισχυρές, γενικεύσιμες και ανεξάρτητες από την ίδια την πειραματική εργασία είναι αυτές οι επιδράσεις.

Η ασφαλής επιστημονική θέση λοιπόν δεν είναι:

«Αν μια λέξη είναι θηλυκή, σκέφτεσαι το αντικείμενο ως γυναίκα.»

Είναι:

Η γραμματική κατηγορία μπορεί σε ορισμένα πλαίσια να ενεργοποιεί συσχετίσεις που επηρεάζουν συγκεκριμένες γνωστικές εργασίες.

Λιγότερο θεαματικό.

Αλλά πολύ πιο ενδιαφέρον.

Και οι γλώσσες που δεν λένε «αριστερά» και «δεξιά»;

Εδώ τα πράγματα γίνονται πραγματικά συναρπαστικά.

Ορισμένες γλωσσικές κοινότητες χρησιμοποιούν πολύ περισσότερο από εμάς απόλυτες κατευθύνσεις —όπως σημεία του ορίζοντα— εκεί όπου εμείς θα χρησιμοποιούσαμε σχετικές έννοιες όπως:

«αριστερά»,

«δεξιά»,

«μπροστά»,

«πίσω».

Ένας ομιλητής μπορεί, για παράδειγμα, να περιγράψει ένα αντικείμενο σε σχέση με μια γεωγραφική κατεύθυνση αντί σε σχέση με το σώμα του.

Για να χρησιμοποιεί κανείς αποτελεσματικά ένα τέτοιο σύστημα, χρειάζεται να διατηρεί εξαιρετικά καλή αίσθηση του προσανατολισμού του.

Και πράγματι, διαγλωσσική έρευνα έχει δείξει σημαντικές διαφορές στον τρόπο με τον οποίο ομιλητές διαφορετικών συστημάτων αντιμετωπίζουν ορισμένα χωρικά προβλήματα.

Αλλά και εδώ πρέπει να είμαστε προσεκτικοί.

Τι ήρθε πρώτο;

Η γλώσσα;

Ο τρόπος ζωής;

Το φυσικό περιβάλλον;

Οι πολιτισμικές πρακτικές;

Πιθανότατα η σχέση δεν είναι μονόδρομος.

Οι άνθρωποι δημιουργούν γλωσσικά συστήματα μέσα σε συγκεκριμένους κόσμους — και αυτά τα συστήματα στη συνέχεια γίνονται εργαλεία με τα οποία οι επόμενες γενιές μαθαίνουν να προσέχουν αυτόν τον κόσμο.

Η γλώσσα μπορεί να μας εκπαιδεύει να προσέχουμε.

Αυτό ίσως είναι ένα από τα πιο χρήσιμα μοντέλα.

Δεν χρειάζεται να φανταστούμε ότι η γλώσσα ελέγχει τη σκέψη.

Μπορούμε να φανταστούμε ότι μας εκπαιδεύει να δίνουμε συστηματικά προσοχή σε ορισμένα χαρακτηριστικά.

Αν η γραμματική μιας γλώσσας απαιτεί να εκφράζεις μια συγκεκριμένη διάκριση ξανά και ξανά, τότε κάθε φορά που μιλάς αναγκάζεσαι να την επεξεργάζεσαι.

Αυτό δεν σημαίνει ότι ένας ομιλητής άλλης γλώσσας δεν μπορεί να καταλάβει τη διάκριση.

Σημαίνει ότι δεν χρειάζεται απαραίτητα να την κωδικοποιεί κάθε φορά που ανοίγει το στόμα του.

Και αυτή η επαναλαμβανόμενη εξάσκηση μπορεί να δημιουργήσει γνωστικές συνήθειες.

Μια γλώσσα χωρίς μια λέξη δεν είναι ένας κόσμος χωρίς την έννοια.

Εδώ πρέπει να καταρρίψουμε έναν από τους αγαπημένους μύθους του διαδικτύου.

«Η γλώσσα Χ δεν έχει λέξη για Ψ, άρα οι ομιλητές της δεν μπορούν να καταλάβουν την έννοια.»

Όχι.

Το ότι μια γλώσσα δεν έχει μία μοναδική λέξη για κάτι δεν σημαίνει ότι οι ομιλητές της δεν μπορούν να το αντιληφθούν, να το περιγράψουν ή να το σκεφτούν.

Τα αγγλικά, για παράδειγμα, δεν έχουν μία καθημερινή μονολεκτική λέξη που να αντιστοιχεί ακριβώς σε κάθε έννοια που εκφράζεται μονολεκτικά στα ελληνικά.

Και το αντίστροφο.

Τι κάνουμε τότε;

Χρησιμοποιούμε περισσότερες λέξεις.

Εξηγούμε.

Περιγράφουμε.

Δανειζόμαστε έναν όρο.

Ή δημιουργούμε καινούργιο.

Η ανθρώπινη σκέψη δεν σταματά στο τέλος του λεξικού.

Και όχι, οι Εσκιμώοι δεν έχουν «εκατοντάδες λέξεις για το χιόνι» με τον τρόπο που νομίζουμε.

Ίσως κανένα παράδειγμα γλωσσικής σχετικότητας δεν έχει διαδοθεί τόσο πολύ όσο αυτό.

Η ιστορία συνήθως λέει ότι «οι Εσκιμώοι έχουν 50, 100 ή 400 λέξεις για το χιόνι» και άρα αντιλαμβάνονται το χιόνι με τρόπο αδύνατο για εμάς.

Το πρόβλημα αρχίζει ήδη από τη λέξη «Εσκιμώοι», η οποία καλύπτει διαφορετικούς λαούς και γλώσσες και σε αρκετά συμφραζόμενα αποφεύγεται ως ακατάλληλος γενικευτικός όρος.

Έπειτα υπάρχει το γλωσσολογικό ζήτημα.

Οι σχετικές γλώσσες έχουν μορφολογικές δομές που επιτρέπουν τον σχηματισμό πολύπλοκων λέξεων με τρόπους διαφορετικούς από τα αγγλικά ή τα ελληνικά.

Το τι ακριβώς μετρά ως «μία διαφορετική λέξη» επομένως δεν είναι καθόλου απλό.

Υπάρχει πλούσιο λεξιλόγιο σχετικό με το χιόνι και τον πάγο σε κοινότητες όπου αυτά είναι σημαντικά για την καθημερινή ζωή.

Αυτό όμως απέχει πολύ από τον μύθο:

«Έχουν εκατοντάδες λέξεις και γι' αυτό βλέπουν έναν κόσμο που εμείς δεν μπορούμε να δούμε.»

Τι γίνεται όταν μιλάς δύο γλώσσες;

Εδώ η ερώτηση γίνεται ακόμη πιο όμορφη.

Αν η γλώσσα επηρεάζει ορισμένες γνωστικές συνήθειες, τι συμβαίνει σε έναν δίγλωσσο;

Έχει δύο τρόπους σκέψης;

Η απάντηση δεν είναι τόσο απλή.

Αλλά η διγλωσσία αποτελεί εξαιρετικό φυσικό εργαστήριο για αυτή την ερώτηση.

Αν ένας άνθρωπος γνωρίζει δύο γλώσσες που κωδικοποιούν διαφορετικά μια διάκριση, οι ερευνητές μπορούν να εξετάσουν αν η συμπεριφορά του μεταβάλλεται ανάλογα με:

ποια γλώσσα χρησιμοποιεί εκείνη τη στιγμή,

ποια είναι ισχυρότερη,

πόσο συχνά χρησιμοποιεί καθεμία,

σε ποιο γλωσσικό περιβάλλον βρίσκεται.

Υπάρχουν στοιχεία ότι ορισμένες γλωσσικά επηρεαζόμενες κατηγορίες μπορούν να είναι ευέλικτες.

Αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό.

Γιατί δείχνει ότι η γλώσσα δεν χρειάζεται να χαράζει μόνιμα έναν μοναδικό τρόπο σκέψης στον εγκέφαλο.

Η σχέση μπορεί να είναι δυναμική.

Ο κόσμος μάς δίνει την πραγματικότητα — η γλώσσα μάς δίνει τρόπους να την οργανώνουμε.

Ας επιστρέψουμε στη θάλασσα.

Δύο άνθρωποι κοιτάζουν το ίδιο μπλε.

Ο ένας έχει μία βασική γλωσσική κατηγορία.

Ο άλλος δύο.

Δεν ζουν σε διαφορετικά σύμπαντα.

Δεν έχουν διαφορετικά ανθρώπινα μάτια.

Αλλά όταν πρέπει να ταξινομήσουν γρήγορα μια απόχρωση, να τη θυμηθούν ή να αποφασίσουν αν ανήκει στην ίδια κατηγορία με μια άλλη, οι γλωσσικές συνήθειες που έχουν εξασκήσει χιλιάδες φορές μπορεί να συμμετέχουν στην απόφαση.

Αυτό είναι πολύ διαφορετικό από το να πούμε:

«Η γλώσσα δημιουργεί την πραγματικότητα.»

Η πραγματικότητα βρίσκεται εκεί.

Αλλά η γλώσσα μπορεί να μας βοηθά να τη χωρίζουμε σε κομμάτια.

Sapir και Whorf: τι είπαν πραγματικά;

Εδώ υπάρχει και μια ιστορική ειρωνεία.

Ο όρος «υπόθεση Sapir–Whorf» δημιουργεί την εντύπωση ότι οι Edward Sapir και Benjamin Lee Whorf κάθισαν μαζί και διατύπωσαν μια συγκεκριμένη επιστημονική υπόθεση με αυτό το όνομα.

Δεν συνέβη ακριβώς έτσι.

Οι ιδέες τους ήταν διαφορετικές και πιο σύνθετες από τη μεταγενέστερη απλοποιημένη εκδοχή που συχνά τους αποδίδεται.

Ο Sapir ενδιαφερόταν βαθιά για τις σχέσεις ανάμεσα στη γλώσσα, τον πολιτισμό και την κοινωνική πραγματικότητα.

Ο Whorf ανέπτυξε πιο συστηματικά την ιδέα ότι οι γραμματικές κατηγορίες μιας γλώσσας μπορούν να συνδέονται με συνηθισμένους τρόπους ερμηνείας της εμπειρίας.

Μετά τον θάνατό τους, αυτές οι ιδέες συμπυκνώθηκαν σε κάτι που άρχισε να ονομάζεται «Sapir–Whorf hypothesis».

Και σταδιακά εμφανίστηκαν δύο εκδοχές:

Ισχυρή: η γλώσσα καθορίζει τη σκέψη.

Ασθενέστερη: η γλώσσα μπορεί να επηρεάζει ορισμένες πλευρές της σκέψης.

Η πρώτη είναι εξαιρετικά δύσκολο να υπερασπιστεί.

Η δεύτερη αποτελεί ενεργό ερευνητικό πεδίο.

Γιατί είναι τόσο δύσκολο να αποδείξουμε γλωσσική σχετικότητα;

Φανταστείτε ότι συγκρίνουμε ελληνόφωνους και ιαπωνόφωνους και βρίσκουμε μια διαφορά.

Είναι λόγω γλώσσας;

Ή λόγω εκπαίδευσης;

Πολιτισμού;

Τρόπου γραφής;

Κοινωνικών πρακτικών;

Γεωγραφίας;

Ηλικίας;

Εμπειρίας;

Και υπάρχει ένα ακόμη πρόβλημα.

Για να ελέγξουμε αν η γλώσσα επηρεάζει τη σκέψη, συχνά δίνουμε στους ανθρώπους… λεκτικές οδηγίες.

Έτσι η ίδια η πειραματική διαδικασία μπορεί να ενεργοποιεί γλωσσικές στρατηγικές.

Γι' αυτό οι καλύτερες σύγχρονες έρευνες προσπαθούν να χρησιμοποιούν διαφορετικές μεθόδους:

μη λεκτικές εργασίες,

μετρήσεις χρόνου αντίδρασης,

πειράματα λεκτικής παρεμβολής,

μελέτες δίγλωσσων,

νευροφυσιολογικές μεθόδους,

και προσεκτικά σχεδιασμένες διαγλωσσικές συγκρίσεις.

Δεν είναι εύκολο ερώτημα.

Και αυτό ακριβώς το κάνει ενδιαφέρον.

Τι μπορούμε λοιπόν να πούμε με σχετική ασφάλεια;

Όχι ότι:

«Η γλώσσα καθορίζει τι μπορείς να σκεφτείς.»

Ούτε ότι:

«Η γλώσσα δεν επηρεάζει καθόλου τη σκέψη.»

Η εικόνα που προκύπτει είναι κάπου ανάμεσα.

Οι γλώσσες μάς προσφέρουν κατηγορίες.

Λέξεις.

Γραμματικές διακρίσεις.

Μεταφορές.

Συνήθειες περιγραφής.

Και όταν χρησιμοποιούμε αυτά τα εργαλεία χιλιάδες φορές, μπορούν υπό ορισμένες συνθήκες να επηρεάζουν:

πού κατευθύνουμε την προσοχή,

πώς κατηγοριοποιούμε,

πόσο γρήγορα κάνουμε ορισμένες διακρίσεις,

πώς οργανώνουμε συγκεκριμένες πληροφορίες,

και πιθανώς πώς θυμόμαστε ορισμένες εμπειρίες.

Η επίδραση όμως δεν είναι απόλυτη.

Δεν είναι πάντοτε παρούσα.

Και συχνά μπορεί να μεταβάλλεται ανάλογα με το πλαίσιο.

Ίσως η καλύτερη μεταφορά δεν είναι η «φυλακή».

Η γλώσσα δεν μοιάζει με κελί που μας εμποδίζει να δούμε ό,τι βρίσκεται έξω από αυτό.

Μοιάζει περισσότερο με έναν φακό.

Ένας φακός δεν δημιουργεί το τοπίο.

Δεν εξαφανίζει ό,τι βρίσκεται έξω από το κάδρο.

Αλλά μπορεί να στρέψει την προσοχή μας.

Να κάνει μια λεπτομέρεια πιο εμφανή.

Να οργανώσει το ίδιο τοπίο με έναν συγκεκριμένο τρόπο.

Και αν αλλάξουμε φακό;

Μπορεί να παρατηρήσουμε κάτι που προηγουμένως περνούσε απαρατήρητο.

Ίσως αυτός είναι ένας από τους ωραιότερους λόγους για να μαθαίνουμε άλλες γλώσσες.

Όχι επειδή αποκτούμε έναν εντελώς καινούργιο εγκέφαλο.

Ούτε επειδή ξαφνικά αποκτούμε πρόσβαση σε σκέψεις απαγορευμένες στη μητρική μας γλώσσα.

Αλλά επειδή μαθαίνουμε ότι ο ίδιος κόσμος μπορεί να οργανωθεί, να περιγραφεί και να τονιστεί με περισσότερους από έναν τρόπους.

Και ίσως η σημαντικότερη αποκάλυψη δεν είναι ότι οι άλλοι άνθρωποι σκέφτονται εντελώς διαφορετικά από εμάς.

Είναι ότι αυτό που εμείς θεωρούσαμε τον «φυσικό» τρόπο να χωρίζουμε τον κόσμο…

μπορεί απλώς να είναι ένας από πολλούς.