Έχουν τα ζώα γλώσσα;

Ένα δελφίνι σφυρίζει.

Μια μέλισσα χορεύει.

Ένας πίθηκος βγάζει μια συγκεκριμένη κραυγή όταν εμφανίζεται ένας αετός.

Δεν υπάρχει αμφιβολία: τα ζώα επικοινωνούν — και ορισμένα συστήματα επικοινωνίας είναι εντυπωσιακά περίπλοκα. Το δύσκολο ερώτημα είναι διαφορετικό:

Έχουν γλώσσα όπως εμείς;

Επικοινωνία δεν σημαίνει απαραίτητα γλώσσα.

Στη γλωσσολογία, η ανθρώπινη γλώσσα δεν είναι απλώς η μετάδοση πληροφοριών.

Διαθέτει έναν ασυνήθιστο συνδυασμό χαρακτηριστικών: χρησιμοποιούμε σύμβολα, συνδυάζουμε μικρότερα στοιχεία σε μεγαλύτερες δομές, μιλάμε για πράγματα που δεν βρίσκονται μπροστά μας και —κυρίως— δημιουργούμε συνεχώς προτάσεις που πιθανότατα δεν έχουμε ξανακούσει ποτέ. ([Cambridge][1])

Μπορούμε, για παράδειγμα, να πούμε:

«Αύριο ένας πράσινος ελέφαντας θα ανοίξει καφετέρια στη Σελήνη.»

Πιθανότατα κανείς δεν μας δίδαξε αυτή την πρόταση. Κι όμως την καταλαβαίνουμε.

Αυτή η παραγωγικότητα είναι ένα από τα εντυπωσιακότερα χαρακτηριστικά της ανθρώπινης γλώσσας.

Οι μέλισσες μπορούν να «μιλήσουν» για κάτι που δεν είναι εκεί.

Η περίφημη επικοινωνία των μελισσών είναι ένα από τα ωραιότερα παραδείγματα.

Με τον λεγόμενο waggle dance, μια μέλισσα μπορεί να μεταφέρει στις υπόλοιπες πληροφορίες για την κατεύθυνση και την απόσταση μιας πηγής τροφής.

Το σημαντικό είναι ότι η τροφή δεν βρίσκεται εκεί.

Άρα το μήνυμα αναφέρεται σε κάτι απόν — μια ικανότητα που θυμίζει αυτό που στη γλωσσολογία ονομάζουμε μετατόπιση (displacement). ([Cambridge][2])

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η μέλισσα μπορεί να χορέψει:

«Χθες βρήκα υπέροχα λουλούδια, αλλά αύριο ίσως πάω αλλού.»

Το σύστημά της μεταφέρει συγκεκριμένες κατηγορίες πληροφοριών. Δεν διαθέτει την ανοιχτή δημιουργικότητα της ανθρώπινης γλώσσας. ([Cambridge][2])

Οι πίθηκοι έχουν «λέξεις»;

Κλασικές μελέτες σε κερκοπίθηκους (vervet monkeys) έδειξαν διαφορετικές κραυγές συναγερμού που συνδέονται με διαφορετικούς κινδύνους, όπως αετούς, φίδια και λεοπαρδάλεις.

Και οι ακροατές αντιδρούν διαφορετικά ανάλογα με το σήμα. ([Cambridge][2])

Αυτό μοιάζει εντυπωσιακά με σημασιολογική επικοινωνία.

Αλλά υπάρχει μεγάλη απόσταση ανάμεσα σε ένα περιορισμένο σύνολο σημάτων και σε ένα σύστημα όπου μπορούμε να συνδυάσουμε λέξεις για να δημιουργήσουμε απεριόριστα νέα νοήματα.

Και ο Kanzi;

Ο μπονόμπο Kanzi έγινε διάσημος επειδή έμαθε να χρησιμοποιεί ένα σύστημα οπτικών συμβόλων —τα λεγόμενα lexigrams— για να επικοινωνεί με ανθρώπους.

Άλλα ερευνητικά προγράμματα προσπάθησαν να διδάξουν νοηματικά ή συμβολικά συστήματα σε μεγάλους πιθήκους, ενώ αντίστοιχα πειράματα έγιναν με δελφίνια και με τον διάσημο αφρικανικό γκρίζο παπαγάλο Alex.

Τα αποτελέσματα αποκάλυψαν εντυπωσιακές ικανότητες μάθησης, κατηγοριοποίησης και συμβολικής επικοινωνίας.

Όμως οι περισσότεροι ερευνητές δεν θεωρούν ότι τα πειράματα αυτά απέδειξαν πως άλλα είδη απέκτησαν ανθρώπινη γλώσσα. Η έκταση της γραμματικής, της δημιουργικότητας και της παραγωγικότητας παραμένει πολύ διαφορετική. ([Cambridge][3])

Τα πουλιά και οι φάλαινες περιπλέκουν ακόμη περισσότερο την εικόνα.

Τα ωδικά πτηνά μαθαίνουν πολύπλοκα τραγούδια, ενώ σε αρκετά είδη η φωνητική συμπεριφορά μεταδίδεται κοινωνικά.

Οι φάλαινες και τα δελφίνια διαθέτουν επίσης εξαιρετικά σύνθετα φωνητικά συστήματα.

Αυτές οι ανακαλύψεις έχουν κάνει τη σύγχρονη έρευνα πιο προσεκτική.

Το ερώτημα δεν είναι πλέον απλώς:

«Τα ζώα έχουν ή δεν έχουν γλώσσα;»

Αλλά:

Ποια επιμέρους χαρακτηριστικά της ανθρώπινης γλώσσας εμφανίζονται και σε άλλα είδη;

Σύγχρονες επισκοπήσεις εξετάζουν, μεταξύ άλλων, πιθανές μορφές συνδυαστικότητας, εναλλαγής σειράς, κοινωνικής μάθησης και προσαρμογής των σημάτων στον αποδέκτη. ([Cambridge][4])

Άρα μόνο οι άνθρωποι έχουν γλώσσα;

Με τα σημερινά δεδομένα, δεν γνωρίζουμε άλλο είδος που να διαθέτει ολόκληρο το ανοιχτό, παραγωγικό και εξαιρετικά ευέλικτο σύστημα που χαρακτηρίζει την ανθρώπινη γλώσσα. ([Cambridge][3])

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η επικοινωνία των άλλων ζώων είναι «απλή».

Το αντίθετο.

Μέλισσες μπορούν να μεταδώσουν πληροφορίες για απόντες στόχους. Πρωτεύοντα χρησιμοποιούν διαφοροποιημένα σήματα. Πτηνά μαθαίνουν σύνθετες φωνητικές ακολουθίες. Θαλάσσια θηλαστικά διαθέτουν πλούσια συστήματα επικοινωνίας.

Και πολλά χαρακτηριστικά που κάποτε θεωρούσαμε αποκλειστικά ανθρώπινα φαίνεται ότι έχουν ενδιαφέροντα ανάλογα ή εξελικτικούς προδρόμους σε άλλα είδη. ([Cambridge][5])

Ίσως λοιπόν η καλύτερη ερώτηση δεν είναι:

«Μιλούν τα ζώα σαν εμάς;»

Αλλά:

«Πόσους διαφορετικούς τρόπους έχει ανακαλύψει η εξέλιξη για να επικοινωνούν τα ζωντανά πλάσματα;»

Και εκεί η απάντηση μόλις αρχίζει να γίνεται γνωστή.

Συμπεριληπτικά, τα ζώα διαθέτουν πολύ πιο σύνθετα συστήματα επικοινωνίας απ’ όσο πιστεύαμε κάποτε, αλλά μέχρι σήμερα κανένα γνωστό είδος δεν έχει δείξει ολόκληρο τον συνδυασμό δημιουργικότητας, παραγωγικότητας και γραμματικής ευελιξίας της ανθρώπινης γλώσσας.