Γιατί έχουμε προφορά όταν μιλάμε μια ξένη γλώσσα;

Ακούστε έναν Έλληνα, έναν Ιάπωνα και έναν Γάλλο να μιλούν αγγλικά.

Ακόμη κι αν γνωρίζουν άριστα τη γλώσσα, πιθανότατα θα ακούγονται διαφορετικοί.

Γιατί;

Επειδή όταν μαθαίνουμε μια νέα γλώσσα, δεν ξεκινάμε από το μηδέν. Ο εγκέφαλός μας έχει ήδη μάθει ποιοι ήχοι έχουν σημασία, πώς συνδυάζονται και ποιος ρυθμός «ακούγεται φυσικός».

Και αυτό το σύστημα γίνεται το φίλτρο μέσα από το οποίο ακούμε τη νέα γλώσσα.

Ο εγκέφαλος μαθαίνει να βάζει τους ήχους σε κατηγορίες.

Ένα μωρό γεννιέται χωρίς να γνωρίζει ποιες ηχητικές διαφορές θα είναι σημαντικές στη γλώσσα του.

Κατά τον πρώτο χρόνο ζωής, όμως, η αντίληψη αρχίζει να εξειδικεύεται στους ήχους που ακούει συστηματικά γύρω του. Η έρευνα δείχνει ότι τα βρέφη γίνονται σταδιακά καλύτερα στις φωνητικές αντιθέσεις της γλώσσας τους και λιγότερο ευαίσθητα σε ορισμένες αντιθέσεις που δεν χρησιμοποιούνται σε αυτήν.

Αργότερα, όταν συναντάμε μια δεύτερη γλώσσα, προσπαθούμε συχνά να αντιστοιχίσουμε τους νέους ήχους στις κατηγορίες που ήδη γνωρίζουμε.

Και εκεί αρχίζει αυτό που αποκαλούμε ξενική προφορά.

Γιατί το αγγλικό th δυσκολεύει πολλούς Έλληνες;

Πάρτε τις αγγλικές λέξεις think και this.

Οι αρχικοί ήχοι /θ/ και /ð/ υπάρχουν και στα ελληνικά — στα «θέλω» και «δέντρο». Έτσι, για έναν ελληνόφωνο, αυτοί οι ήχοι δεν είναι ιδιαίτερα εξωτικοί.

Αυτό όμως δεν συμβαίνει με όλους τους αγγλικούς ήχους.

Τα αγγλικά, για παράδειγμα, διαθέτουν περισσότερες φωνηεντικές αντιθέσεις από τα ελληνικά. Έτσι ζεύγη όπως:

ship – sheep

ή

full – fool

μπορούν να απαιτούν εξάσκηση, επειδή ο Έλληνας μαθητής πρέπει να μάθει ηχητικές κατηγορίες που δεν αντιστοιχούν απλά στο σύστημα των πέντε βασικών φωνηέντων της ελληνικής.

Η δυσκολία λοιπόν δεν βρίσκεται στο ότι ένας ήχος είναι αντικειμενικά «δύσκολος».

Βρίσκεται στη σχέση ανάμεσα στα δύο φωνολογικά συστήματα. Μοντέλα εκμάθησης δεύτερης γλώσσας προβλέπουν ακριβώς ότι η αντίληψη και παραγωγή νέων ήχων επηρεάζονται από το πόσο μοιάζουν με κατηγορίες της πρώτης μας γλώσσας.

Η προφορά δεν είναι μόνο οι ήχοι.

Συνήθως σκεφτόμαστε την προφορά ως σωστή ή λανθασμένη παραγωγή μεμονωμένων συμφώνων και φωνηέντων.

Αλλά ακούμε πολλά περισσότερα.

Ρυθμό. Τονισμό. Επιτονισμό. Διάρκεια. Παύσεις. Σύνδεση των λέξεων.

Γι' αυτό κάποιος μπορεί να προφέρει κάθε αγγλικό σύμφωνο αρκετά καλά και παρ' όλα αυτά να έχει αναγνωρίσιμη ελληνική προφορά.

Μεταφέρει στη νέα γλώσσα όχι μόνο ήχους, αλλά και συνήθειες ολόκληρου του ηχητικού συστήματος της πρώτης του γλώσσας.

Φταίει η ηλικία;

Η ηλικία έχει σημασία — αλλά η πραγματικότητα είναι πιο ενδιαφέρουσα από τον μύθο ότι «μετά τα 12 δεν μπορείς να μάθεις σωστή προφορά».

Όσοι αρχίζουν να εκτίθενται συστηματικά σε μια δεύτερη γλώσσα σε μικρή ηλικία έχουν γενικά μεγαλύτερη πιθανότητα να αποκτήσουν προφορά πολύ κοντά σε εκείνη των φυσικών ομιλητών.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι υπάρχει ένα απόλυτο βιολογικό σύνορο μετά το οποίο η καλή προφορά γίνεται αδύνατη.

Μεγάλης κλίμακας έρευνες για την ηλικία και την εκμάθηση δεύτερης γλώσσας δείχνουν μια πιο σταδιακή εικόνα: η ηλικία αλληλεπιδρά με την ποσότητα και ποιότητα έκθεσης, τη χρήση της γλώσσας, το περιβάλλον μάθησης και πολλούς ακόμη παράγοντες.

Υπάρχουν ενήλικες που φτάνουν σε εξαιρετικά υψηλά επίπεδα προφοράς.

Απλώς δεν είναι το συνηθέστερο αποτέλεσμα.

Μπορούμε να αλλάξουμε την προφορά μας;

Ναι.

Ο εγκέφαλος ενός ενήλικα εξακολουθεί να μπορεί να δημιουργεί και να βελτιώνει φωνητικές κατηγορίες.

Ιδιαίτερα χρήσιμη είναι η εξάσκηση που συνδέει αντίληψη και παραγωγή.

Πριν μάθεις να προφέρεις καλύτερα μια αντίθεση, συχνά πρέπει να μάθεις να την ακούς καλύτερα.

Για παράδειγμα, αντί να επαναλαμβάνει κάποιος απλώς ship–sheep εκατό φορές, μπορεί να ακούει διαφορετικούς φυσικούς ομιλητές και να προσπαθεί πρώτα να αναγνωρίσει ποια λέξη ακούστηκε. Η έρευνα πάνω στη φωνητική εκπαίδευση δεύτερης γλώσσας δείχνει ότι τέτοιου είδους στοχευμένη εξάσκηση μπορεί να βελτιώσει αισθητά την αντίληψη και την παραγωγή.

Ο στόχος όμως δεν χρειάζεται απαραίτητα να είναι:

«Να μην καταλαβαίνει κανείς ότι είμαι Έλληνας.»

Μύθος: «Αν έχεις προφορά, δεν ξέρεις καλά τη γλώσσα»

Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο σημείο.

Η προφορά είναι μόνο μία διάσταση της γλωσσικής ικανότητας.

Κάποιος μπορεί να έχει πλούσιο λεξιλόγιο, εξαιρετική γραμματική, να γράφει επιστημονικά άρθρα και να επικοινωνεί με τεράστια ακρίβεια — και παρ' όλα αυτά να έχει έντονη ξενική προφορά.

Επιπλέον, η έρευνα κάνει μια χρήσιμη διάκριση ανάμεσα στην προφορά και στην καταληπτότητα.

Ένας ομιλητής μπορεί να ακούγεται ξεκάθαρα «ξένος» αλλά να γίνεται απολύτως κατανοητός. Αντίστροφα, η προσπάθεια να μιμηθεί κάποιος τέλεια μια συγκεκριμένη μητρική προφορά δεν είναι πάντοτε απαραίτητη για αποτελεσματική επικοινωνία.

Άλλωστε, ποια ακριβώς «σωστή αγγλική προφορά» θα έπρεπε να μιμηθούμε;

Λονδίνο; Εδιμβούργο; Νέα Υόρκη; Τέξας; Σίδνεϊ;

Δεν υπάρχει μία και μοναδική φυσική προφορά ούτε καν ανάμεσα στους μητρικούς ομιλητές.

Η προφορά είναι το αποτύπωμα της γλωσσικής μας ιστορίας.

Όταν μιλάμε μια δεύτερη γλώσσα, ο εγκέφαλός μας δεν διαγράφει την πρώτη.

Χρησιμοποιεί όσα έχει ήδη μάθει για να αντιμετωπίσει ένα καινούργιο ηχητικό σύστημα.

Γι' αυτό η ξενική προφορά δεν είναι απλώς μια συλλογή «λαθών».

Είναι το ακουστικό αποτέλεσμα της συνάντησης δύο γλωσσικών συστημάτων μέσα στον ίδιο άνθρωπο.

Μπορούμε να την αλλάξουμε. Μπορούμε να γίνουμε πολύ πιο ακριβείς και κατανοητοί. Μερικοί άνθρωποι μπορούν ακόμη και να πλησιάσουν εντυπωσιακά μια μητρική προφορά.

Αλλά το γεγονός ότι ακούγεται η πρώτη μας γλώσσα μέσα στη δεύτερη δεν σημαίνει ότι αποτύχαμε να μάθουμε.

Σημαίνει ότι ο εγκέφαλός μας είχε ήδη μια γλωσσική ιστορία πριν αρχίσει να γράφει την επόμενη.

Η ξενική προφορά εμφανίζεται επειδή ο εγκέφαλός μας μαθαίνει τη νέα γλώσσα μέσα από ένα ηχητικό σύστημα που έχει ήδη δημιουργήσει — και το να ακούγεσαι «ξένος» δεν σημαίνει ότι δεν μιλάς εξαιρετικά τη γλώσσα.