Πώς πεθαίνει μια γλώσσα;

Μια γλώσσα δεν πεθαίνει όταν ξεχαστεί μια λέξη.

Ούτε όταν δανειστεί λέξεις από μια άλλη γλώσσα.

Πεθαίνει όταν συμβεί κάτι πολύ πιο ανθρώπινο:

οι γονείς σταματούν να τη μιλούν στα παιδιά τους.

Κάποια στιγμή οι νεότεροι την καταλαβαίνουν αλλά δεν τη χρησιμοποιούν. Η επόμενη γενιά γνωρίζει μόνο μερικές λέξεις. Και, τελικά, μπορεί να απομείνουν ελάχιστοι ηλικιωμένοι ομιλητές.

Όταν φύγει ο τελευταίος, η γλώσσα παύει να έχει φυσικούς ομιλητές.

Αλλά γιατί συμβαίνει αυτό;

Οι άνθρωποι συνήθως δεν εγκαταλείπουν τη γλώσσα τους χωρίς λόγο.

Φανταστείτε ότι μιλάτε μια μικρή τοπική γλώσσα, αλλά στο σχολείο χρησιμοποιείται μια άλλη.

Για να σπουδάσετε χρειάζεστε την άλλη.

Για να βρείτε δουλειά χρειάζεστε την άλλη.

Οι δημόσιες υπηρεσίες λειτουργούν στην άλλη.

Η τηλεόραση, το διαδίκτυο και τα περισσότερα βιβλία χρησιμοποιούν κυρίως την άλλη.

Και ίσως, όταν μιλάτε τη δική σας, κάποιοι τη χαρακτηρίζουν «χωριάτικη», «άχρηστη» ή «κατώτερη».

Τι γλώσσα θα επιλέξετε να διδάξετε στα παιδιά σας;

Έτσι αρχίζει συχνά αυτό που οι γλωσσολόγοι αποκαλούν γλωσσική μετατόπιση: μια κοινότητα περνά σταδιακά από τη χρήση μιας γλώσσας σε μια άλλη.

Οι αιτίες μπορεί να είναι οικονομικές και κοινωνικές, αλλά και πολύ πιο βίαιες: αποικιοκρατία, αναγκαστική αφομοίωση, εκτοπισμός, απαγόρευση μιας γλώσσας στην εκπαίδευση ή πολιτικές που τιμωρούν τη χρήση της.

Γι' αυτό ο «θάνατος» μιας γλώσσας δεν είναι πάντοτε φυσικό φαινόμενο.

Μερικές φορές είναι το τελικό αποτέλεσμα μιας μεγάλης ανισορροπίας ισχύος.

Η κρίσιμη στιγμή: τα παιδιά.

Μια γλώσσα μπορεί να έχει χιλιάδες ηλικιωμένους ομιλητές και παρ' όλα αυτά να βρίσκεται σε σοβαρό κίνδυνο.

Γιατί;

Επειδή ο σημαντικότερος αριθμός δεν είναι μόνο πόσοι τη μιλούν.

Είναι και ποιοι τη μιλούν.

Αν χρησιμοποιείται από παιδιά στην καθημερινή ζωή, μπορεί να συνεχίσει στην επόμενη γενιά.

Αν όμως οι νεότεροι έχουν ήδη στραφεί σε άλλη γλώσσα, τότε η αλυσίδα της μετάδοσης έχει αρχίσει να σπάει.

Η UNESCO χρησιμοποιεί ακριβώς τη διαγενεακή μετάδοση ως έναν από τους βασικούς παράγοντες για την εκτίμηση της ζωτικότητας μιας γλώσσας.

Πόσες γλώσσες κινδυνεύουν;

Στον κόσμο μιλιούνται σήμερα περίπου 7.000 γλώσσες, αλλά η γλωσσική ποικιλότητα είναι εξαιρετικά άνισα κατανεμημένη.

Η UNESCO εκτιμά ότι περίπου το 40% των γλωσσών του κόσμου απειλείται, ενώ επισημαίνει ότι κατά μέσο όρο μία γλώσσα εξαφανίζεται περίπου κάθε δύο εβδομάδες.

Αυτό δεν σημαίνει ότι μπορούμε να προβλέψουμε με ακρίβεια ποια γλώσσα θα «πεθάνει» και πότε. Η ζωτικότητα βρίσκεται σε ένα συνεχές: υπάρχουν γλώσσες ισχυρές, ευάλωτες, σοβαρά απειλούμενες και γλώσσες που δεν μεταδίδονται πλέον στα παιδιά.

Τι χάνεται μαζί με μια γλώσσα;

Εδώ χρειάζεται προσοχή.

Μερικές φορές ακούμε ότι όταν πεθαίνει μια γλώσσα «χάνεται ένας ολόκληρος τρόπος σκέψης».

Όπως είδαμε στο άρθρο για τη γλώσσα και τη σκέψη, αυτό είναι υπερβολικά απόλυτο.

Χάνεται όμως κάτι πολύ πραγματικό.

Μια γλώσσα μπορεί να περιέχει αιώνες προφορικής ιστορίας, τραγούδια, αφηγήσεις, χιούμορ, ονόματα τόπων, γνώσεις για το περιβάλλον και τρόπους έκφρασης που δεν μεταφέρονται τέλεια σε άλλη γλώσσα.

Και κυρίως, για τους ομιλητές της, η γλώσσα μπορεί να είναι στενά συνδεδεμένη με οικογένεια, μνήμη, κοινότητα και ταυτότητα.

Η απώλειά της δεν είναι απλώς η εξαφάνιση ενός συστήματος γραμματικών κανόνων.

Είναι η διακοπή μιας πολιτισμικής αλυσίδας.

Μπορεί μια γλώσσα να επιστρέψει;

Ναι — και εδώ η ιστορία γίνεται πιο αισιόδοξη.

Ο γλωσσικός θάνατος δεν είναι πάντα αναπόφευκτος.

Κοινότητες σε όλο τον κόσμο προσπαθούν να αναζωογονήσουν γλώσσες που βρίσκονται σε κίνδυνο: οργανώνουν μαθήματα, δημιουργούν σχολεία εμβύθισης, καταγράφουν ηλικιωμένους ομιλητές, παράγουν βιβλία και ψηφιακό υλικό και, κυρίως, δημιουργούν ξανά χώρους όπου η γλώσσα χρησιμοποιείται πραγματικά.

Ένα γνωστό παράδειγμα είναι τα μαορί στη Νέα Ζηλανδία. Από τη δεκαετία του 1980 αναπτύχθηκαν τα Kōhanga Reo — «γλωσσικές φωλιές» προσχολικής ηλικίας όπου τα παιδιά βυθίζονται στη γλώσσα Māori. Το μοντέλο έγινε διεθνώς σημαντικό για την αναζωογόνηση απειλούμενων γλωσσών.

Η επιτυχία όμως δεν μετριέται απλώς από το αν δημιουργήθηκε ένα λεξικό ή μια εφαρμογή.

Μια γλώσσα χρειάζεται ανθρώπους που τη χρησιμοποιούν μεταξύ τους.

Δεν αρκεί να την καταγράψουμε.

Όταν μια γλώσσα κινδυνεύει, οι γλωσσολόγοι μπορούν να συνεργαστούν με την κοινότητα για να καταγράψουν ομιλία, ιστορίες, λεξιλόγιο και γραμματική.

Αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό.

Αλλά ένα αρχείο δεν είναι το ίδιο πράγμα με μια ζωντανή γλώσσα.

Μπορούμε να διατηρήσουμε χιλιάδες ώρες ηχογραφήσεων μιας γλώσσας.

Αν όμως κανένα παιδί δεν τη χρησιμοποιεί για να μαλώσει με τον αδελφό του, να πει ένα αστείο, να ερωτευτεί, να στείλει μήνυμα ή να ζητήσει πρωινό, τότε έχουμε διασώσει τη γνώση για τη γλώσσα — όχι απαραίτητα τη γλώσσα ως καθημερινή κοινωνική πρακτική.

Και αυτή είναι ίσως η σημαντικότερη διάκριση.

Ποιος πρέπει να «σώσει» μια γλώσσα;

Όχι ο γλωσσολόγος μόνος του.

Και όχι επειδή κάποιος εξωτερικός παρατηρητής αποφάσισε ότι μια κοινότητα «οφείλει» να διατηρήσει τη γλώσσα της.

Οι ίδιοι οι άνθρωποι έχουν δικαίωμα να αποφασίζουν ποιες γλώσσες θέλουν να χρησιμοποιούν και να μεταδίδουν.

Η δουλειά της επιστήμης μπορεί να είναι να προσφέρει εργαλεία, τεκμηρίωση και υποστήριξη όταν μια κοινότητα επιθυμεί να διατηρήσει ή να αναζωογονήσει τη γλώσσα της.

Γιατί τελικά μια γλώσσα δεν ζει μέσα σε ένα λεξικό.

Ζει όταν ένας άνθρωπος μιλά σε έναν άλλο —

και ο άλλος του απαντά.

Εν ολίγοις, μια γλώσσα πεθαίνει όχι επειδή «γερνά», αλλά όταν οι κοινωνικές συνθήκες διακόψουν τη μετάδοσή της από τη μία γενιά στην επόμενη — και μπορεί να αναζωογονηθεί όταν μια κοινότητα καταφέρει να δημιουργήσει ξανά λόγους και χώρους για να τη μιλά.