Γραμμική Β: πώς αποκρυπτογραφήθηκε η αρχαιότερη γραπτή μορφή της ελληνικής

Το 1900, στις ανασκαφές της Κνωσού, ο αρχαιολόγος Arthur Evans έφερε στο φως πήλινες πινακίδες καλυμμένες με παράξενα σύμβολα.

Δεν έμοιαζαν με το ελληνικό αλφάβητο.

Ο Evans διέκρινε διαφορετικά συστήματα γραφής και ονόμασε δύο από αυτά Γραμμική Α και Γραμμική Β.

Υπήρχε όμως ένα πρόβλημα.

Κανείς δεν μπορούσε να διαβάσει τη Γραμμική Β.

Και ακόμη πιο βασικό: κανείς δεν ήξερε ποια γλώσσα ήταν γραμμένη με αυτήν.

Το μυστήριο θα κρατούσε περίπου μισό αιώνα.

Το πρόβλημα ήταν μεγαλύτερο από έναν «μυστικό κώδικα».

Όταν προσπαθούμε να σπάσουμε έναν κώδικα, συνήθως γνωρίζουμε τη γλώσσα που βρίσκεται από πίσω.

Αν ξέρουμε, για παράδειγμα, ότι ένα κρυπτογραφημένο μήνυμα είναι στα ελληνικά, μπορούμε να ψάξουμε συχνές λέξεις, καταλήξεις και γράμματα.

Στη Γραμμική Β, όμως, οι ερευνητές δεν γνώριζαν ούτε τις αξίες των συμβόλων ούτε τη γλώσσα που έκρυβαν.

Ο ίδιος ο Evans πίστευε ότι η γλώσσα των πινακίδων δεν ήταν ελληνική. Θεωρούσε τη Γραμμική Β εξέλιξη της μινωικής γραφής και τη συνέδεε με έναν προελληνικό αιγαιακό κόσμο.

Άρα το πρόβλημα είχε δύο επίπεδα:

Τι ήχο αντιπροσωπεύει κάθε σύμβολο;

και:

Ποια γλώσσα θα εμφανιστεί όταν τα διαβάσουμε;

Η γυναίκα που έβαλε τα θεμέλια: Alice Kober.

Η ιστορία της αποκρυπτογράφησης συχνά παρουσιάζεται ως ιστορία ενός ιδιοφυούς άνδρα, του Michael Ventris.

Αυτό είναι μόνο η μισή αλήθεια.

Πριν από τον Ventris, η Αμερικανίδα κλασική φιλόλογος Alice Kober είχε κάνει τεράστιο μέρος της επίπονης αναλυτικής δουλειάς που χρειαζόταν για να γίνει δυνατή η αποκρυπτογράφηση.

Χωρίς σύγχρονους υπολογιστές, δημιούργησε ένα τεράστιο αρχείο δεδομένων.

Κυριολεκτικά.

Στο αρχείο της στο Πανεπιστήμιο του Τέξας σώζονται περίπου 186.000 χειροποίητες καρτέλες με σημειώσεις για τα σύμβολα και τους συνδυασμούς τους.

Η Kober έκανε κάτι εξαιρετικά σημαντικό:

δεν προσπάθησε να μαντέψει λέξεις.

Μελέτησε τη δομή.

Παρατήρησε ότι ορισμένες ομάδες συμβόλων εμφανίζονταν σε διαφορετικές μορφές με επαναλαμβανόμενες αλλαγές στις καταλήξεις.

Αυτό έδειχνε ότι η άγνωστη γλώσσα πιθανότατα είχε κλίση.

Με άλλα λόγια, οι λέξεις άλλαζαν μορφή ανάλογα με τη γραμματική τους λειτουργία.

Ήταν ένα τεράστιο βήμα.

Δεν γνώριζε ακόμη τι σήμαιναν οι λέξεις.

Αλλά είχε αρχίσει να βλέπει πώς λειτουργούσε η γλώσσα. Ο Chadwick αργότερα αναγνώρισε ρητά ότι η ανάλυση της Kober αποτέλεσε μέρος της μεθοδολογικής βάσης πάνω στην οποία εργάστηκε ο Ventris.

Και μετά ήρθε ο Michael Ventris.

Ο Michael Ventris δεν ήταν πανεπιστημιακός γλωσσολόγος.

Ήταν αρχιτέκτονας με εξαιρετικό ενδιαφέρον για τις γλώσσες και τα αρχαία συστήματα γραφής.

Η εμμονή του με τη Γραμμική Β είχε ξεκινήσει πολύ νωρίς. Το 1936, σε ηλικία μόλις δεκατεσσάρων ετών, άκουσε τον Arthur Evans να μιλά για τις μυστηριώδεις γραφές της Κρήτης.

Δεκαέξι χρόνια αργότερα θα έλυνε το μυστήριο.

Ο Ventris συγκέντρωσε τα διαθέσιμα δεδομένα, αξιοποίησε την προηγούμενη εργασία της Kober και άλλων ερευνητών και δημιούργησε ένα πλέγμα αντιστοιχιών.

Ένα κρίσιμο στοιχείο ήταν οι τοπωνυμίες.

Αν ορισμένες πινακίδες είχαν βρεθεί στην Κρήτη, ήταν λογικό να εξεταστεί αν επαναλαμβανόμενες ομάδες συμβόλων μπορούσαν να αντιστοιχούν σε γνωστά κρητικά ονόματα.

Σιγά σιγά, οι πιθανές φωνητικές αξίες άρχισαν να σχηματίζουν ένα σύστημα.

Και τότε συνέβη κάτι που ο ίδιος ο Ventris αρχικά δεν περίμενε.

Οι λέξεις άρχισαν να μοιάζουν με ελληνικά.

ko-no-so: Κνωσός

Ένα από τα διάσημα παραδείγματα είναι:

ko-no-so

Η λέξη αντιστοιχεί στην:

Κνωσό.

Άλλη μορφή:

a-mi-ni-so

αντιστοιχούσε στην:

Αμνισό, αρχαίο λιμάνι της Κνωσού.

Όταν οι πιθανές φωνητικές αξίες άρχισαν να εφαρμόζονται σε περισσότερες πινακίδες, εμφανίζονταν ξανά και ξανά λέξεις που μπορούσαν να ερμηνευθούν ως πρώιμες ελληνικές μορφές.

Δεν ήταν πλέον μία έξυπνη σύμπτωση.

Ήταν σύστημα.

Τον Ιούλιο του 1952, ο Ventris ανακοίνωσε δημόσια τη λύση του προβλήματος. ([Cambridge][6])

Ο John Chadwick μπαίνει στην ιστορία.

Εδώ εμφανίζεται ο τρίτος βασικός πρωταγωνιστής.

Ο John Chadwick, κλασικός φιλόλογος στο Cambridge με γλωσσολογική κατάρτιση, αντιλήφθηκε γρήγορα τη σημασία της πρότασης του Ventris.

Αν η Γραμμική Β κατέγραφε ελληνικά, χρειαζόταν κάποιος που γνώριζε σε βάθος την ιστορία της ελληνικής γλώσσας για να ελέγξει αν οι μορφές που προέκυπταν ήταν πραγματικά γλωσσικά πειστικές.

Ventris και Chadwick άρχισαν να συνεργάζονται.

Το 1953 δημοσίευσαν το περίφημο άρθρο “Evidence for Greek Dialect in the Mycenaean Archives”, παρουσιάζοντας συστηματικά τα στοιχεία ότι η γλώσσα των πινακίδων ήταν μια πρώιμη μορφή ελληνικής.

Η αποκρυπτογράφηση αρχικά αντιμετωπίστηκε με εύλογο σκεπτικισμό — πολλές υποτιθέμενες «λύσεις» είχαν προηγηθεί.

Όμως υπήρχε ένας εξαιρετικός τρόπος να δοκιμαστεί.

Η καλύτερη δοκιμή: πινακίδες που ο Ventris δεν είχε δει.

Μια αποκρυπτογράφηση γίνεται πολύ πιο πειστική όταν μπορεί να διαβάσει νέο υλικό.

Και αυτό ακριβώς συνέβη.

Νέες ή μέχρι τότε αδημοσίευτες πινακίδες μπορούσαν να ερμηνευθούν με τις φωνητικές αξίες που είχε προτείνει ο Ventris.

Δεν χρειαζόταν να αλλάζει το σύστημα κάθε φορά που εμφανιζόταν ένα καινούργιο κείμενο.

Η ίδια λύση συνέχιζε να λειτουργεί.

Ο Chadwick έγραφε ήδη λίγο αργότερα ότι η βασική ορθότητα της αποκρυπτογράφησης είχε επιβεβαιωθεί από την επιτυχημένη εφαρμογή της σε νέο και προηγουμένως αδημοσίευτο υλικό.

Αυτό είναι πολύ πιο ισχυρό από το να βρούμε μερικές λέξεις που «φαίνονται ελληνικές».

Είναι πρόβλεψη.

Γιατί τα μυκηναϊκά ελληνικά φαίνονται τόσο περίεργα;

Ακόμη και μετά την αποκρυπτογράφηση, μια πινακίδα Γραμμικής Β δεν διαβάζεται σαν αρχαίο ελληνικό κείμενο της κλασικής εποχής.

Ο λόγος είναι ότι η Γραμμική Β δεν είναι αλφάβητο.

Είναι κυρίως συλλαβική γραφή.

Ένα σύμβολο μπορεί να αντιπροσωπεύει μια συλλαβή όπως:

pa, pe, pi, po, pu.

Το σύστημα δεν μπορούσε να αποδώσει με ακρίβεια όλες τις φωνολογικές λεπτομέρειες της ελληνικής.

Γι' αυτό η γραμμένη μορφή μπορεί να φαίνεται πολύ διαφορετική από τη λέξη που κρύβεται από πίσω.

Για παράδειγμα:

ko-no-so → Knōsos → Κνωσός

Η αποκρυπτογράφηση επομένως δεν ήταν απλώς η αντικατάσταση κάθε συμβόλου με ένα ελληνικό γράμμα.

Οι ερευνητές έπρεπε να καταλάβουν τους κανόνες με τους οποίους ένα συλλαβικό σύστημα προσπαθούσε να αναπαραστήσει την ελληνική γλώσσα.

Και τι έγραφαν τελικά οι Μυκηναίοι;

Εδώ υπάρχει μια μικρή απογοήτευση για όποιον περίμενε χαμένα έπη.

Οι πινακίδες της Γραμμικής Β δεν είναι μυθιστορήματα.

Ούτε φιλοσοφία.

Ούτε κάποια άγνωστη μυκηναϊκή εκδοχή της Ιλιάδας.

Είναι κυρίως διοικητικά αρχεία.

Καταγράφουν προϊόντα, ζώα, ανθρώπους, γη, προσφορές, εργασίες και οικονομικές δραστηριότητες των μυκηναϊκών ανακτόρων. Παρ' όλα αυτά, ακριβώς αυτές οι φαινομενικά πεζές καταγραφές μάς δίνουν εξαιρετικά πολύτιμες πληροφορίες για την οικονομία, τη θρησκεία και την κοινωνική οργάνωση του μυκηναϊκού κόσμου. Και γλωσσικά, η σημασία τους είναι τεράστια.

Η Γραμμική Β μάς δίνει τις πρώτες γνωστές γραπτές μαρτυρίες της ελληνικής γλώσσας, ήδη στη δεύτερη χιλιετία π.Χ.

Μύθος: «Αφού διαβάσαμε τη Γραμμική Β, διαβάζουμε και τη Γραμμική Α»

Όχι.

Η Γραμμική Α παραμένει μη αποκρυπτογραφημένη.

Τα δύο συστήματα είναι σαφώς συγγενικά ως γραφές και μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε ομοιότητες μεταξύ των συμβόλων ως αφετηρία.

Αλλά όταν εφαρμόζονται στη Γραμμική Α φωνητικές αξίες γνωστές από τη Γραμμική Β, δεν εμφανίζεται απλώς κατανοητή ελληνική ή κάποια άλλη αναγνωρισμένη γλώσσα.

Και αυτό δείχνει κάτι θεμελιώδες:

γραφή και γλώσσα δεν είναι το ίδιο πράγμα.

Το ίδιο ή συγγενικό σύστημα γραφής μπορεί να χρησιμοποιηθεί για διαφορετικές γλώσσες.

Ένα από τα ωραιότερα γλωσσικά παζλ του 20ού αιώνα.

Η αποκρυπτογράφηση της Γραμμικής Β συχνά συνδέεται δικαιολογημένα με το όνομα του Michael Ventris.

Αλλά η πραγματική ιστορία είναι πιο ενδιαφέρουσα.

Χρειάστηκαν οι ανασκαφές του Arthur Evans.

Η τεράστια αναλυτική εργασία της Alice Kober.

Η διορατικότητα του Michael Ventris.

Η γλωσσολογική συμβολή του John Chadwick.

Και η εργασία πολλών ακόμη αρχαιολόγων και μελετητών που δημοσίευσαν και ταξινόμησαν τις πινακίδες.

Δεν ήταν μια στιγμή μαγείας στην οποία κάποιος κοίταξε μερικά σύμβολα και ξαφνικά «είδε» ελληνικά.

Ήταν δεκαετίες συλλογής δεδομένων, αναγνώρισης μοτίβων, αποτυχημένων υποθέσεων και συνεχών ελέγχων.

Και στο τέλος, τα παράξενα σημάδια πάνω σε μικρά κομμάτια πηλού αποκάλυψαν κάτι εντυπωσιακό:

η γραπτή ιστορία της ελληνικής γλώσσας πήγαινε αιώνες βαθύτερα στο παρελθόν απ' όσο μπορούσαμε προηγουμένως να δούμε.

Η Γραμμική Β δεν αποκρυπτογραφήθηκε επειδή κάποιος «μάντεψε» ότι ήταν ελληνικά· λύθηκε επειδή δεκαετίες συστηματικής ανάλυσης αποκάλυψαν ένα σύστημα που μπορούσε να διαβάζει όχι μόνο τις γνωστές πινακίδες, αλλά και εκείνες που δεν είχαν ακόμη χρησιμοποιηθεί για την αποκρυπτογράφηση.