Πώς ξέρουμε ότι δύο γλώσσες είναι συγγενικές;

Ας υποθέσουμε ότι ανακαλύπτουμε δύο άγνωστες γλώσσες.

Στην πρώτη, η λέξη για τη «μητέρα» είναι mama. Στη δεύτερη είναι επίσης mama.

Είναι συγγενικές;

Ίσως.

Αλλά αυτή η μία ομοιότητα δεν αποδεικνύει σχεδόν τίποτα.

Οι λέξεις μπορεί να μοιάζουν από σύμπτωση. Μπορεί η μία γλώσσα να δανείστηκε τη λέξη από την άλλη. Μπορεί να πρόκειται για έναν ήχο που εμφανίζεται εύκολα στη βρεφική ομιλία.

Για να αποδείξουν ότι δύο γλώσσες έχουν κοινό πρόγονο, οι ιστορικοί γλωσσολόγοι αναζητούν κάτι πολύ πιο ισχυρό:

συστηματικά μοτίβα.

Τι σημαίνει ότι δύο γλώσσες είναι «συγγενικές»;

Τα ισπανικά, τα ιταλικά και τα γαλλικά είναι συγγενικές γλώσσες επειδή εξελίχθηκαν από παλαιότερες μορφές της λατινικής.

Δεν λέμε ότι μοιάζουν απλώς.

Λέμε ότι έχουν κοινή καταγωγή.

Το ίδιο συμβαίνει με τα αγγλικά, τα γερμανικά, τα ολλανδικά και τις σκανδιναβικές γλώσσες: ανήκουν στον γερμανικό κλάδο μιας μεγαλύτερης οικογένειας, της ινδοευρωπαϊκής.

Στην ίδια ευρύτερη οικογένεια ανήκουν τα ελληνικά, τα λατινικά και οι απόγονοί τους, πολλές γλώσσες της Ινδίας και του Ιράν, οι σλαβικές γλώσσες και αρκετοί ακόμη κλάδοι.

Η ιδέα της γλωσσικής συγγένειας είναι επομένως ιστορική: δύο γλώσσες είναι συγγενικές όταν μπορούν να αναχθούν σε κοινό πρόγονο. ([Cambridge][1])

Η ομοιότητα δεν αρκεί.

Εδώ βρίσκεται μία από τις μεγαλύτερες παγίδες της ετυμολογίας.

Πάρτε την αγγλική λέξη much και την ισπανική mucho.

Μοιάζουν εντυπωσιακά και έχουν παρόμοια σημασία.

Κι όμως, δεν προέρχονται από την ίδια λέξη.

Αντίθετα, το αγγλικό father και το λατινικό pater φαίνονται λιγότερο όμοια — αλλά είναι πραγματικά συγγενικά.

Πώς το ξέρουμε;

Επειδή η αντιστοιχία δεν εμφανίζεται μόνο σε αυτή τη λέξη.

Συγκρίνετε:

Αρχαία ελληνικά	Λατινικά	Αγγλικά
πατήρ (patēr)	pater	father
πούς (pous)	pēs	foot
πῦρ (pyr)	—	fire

Αρχίζει να εμφανίζεται ένα μοτίβο.

Εκεί όπου σε ορισμένες άλλες ινδοευρωπαϊκές γλώσσες βρίσκουμε έναν παλαιότερο ήχο p, οι γερμανικές γλώσσες εμφανίζουν συστηματικά έναν ήχο που εξελίχθηκε σε f σε αντίστοιχες θέσεις.

Δεν είναι μία περίεργη λέξη.

Είναι επαναλαμβανόμενη αντιστοιχία.

Και αυτό είναι το κλειδί.

Οι ήχοι αλλάζουν συστηματικά.

Οι γλωσσικές αλλαγές δεν συμβαίνουν συνήθως με τον τρόπο:

«Σήμερα θα αλλάξουμε τη λέξη pater σε father.»

Αλλάζει ένας ήχος σε συγκεκριμένες συνθήκες — και η αλλαγή επηρεάζει ολόκληρες ομάδες λέξεων.

Στην ιστορία των γερμανικών γλωσσών, για παράδειγμα, μια σειρά συμφώνων άλλαξε με συστηματικό τρόπο. Οι αντιστοιχίες αυτές συνδέθηκαν περίφημα με αυτό που σήμερα αποκαλούμε νόμο του Grimm.

Γι' αυτό ο ιστορικός γλωσσολόγος δεν ψάχνει απλώς λέξεις που «μοιάζουν».

Ψάχνει αντιστοιχίες του τύπου:

ο ήχος Χ στη γλώσσα Α αντιστοιχεί επανειλημμένα στον ήχο Ψ στη γλώσσα Β.

Η συγκριτική μέθοδος βασίζεται ακριβώς στην αναζήτηση τέτοιων επαναλαμβανόμενων αντιστοιχιών. ([Wiley Online Library][2])

Σαν να ψάχνουμε συγγενείς από οικογενειακές φωτογραφίες.

Φανταστείτε ότι έχουμε τρία αδέλφια αλλά καμία φωτογραφία των γονιών τους.

Το ένα έχει τη μύτη του πατέρα.

Το άλλο το σχήμα των ματιών του.

Το τρίτο ένα χαρακτηριστικό που εμφανίζεται και στα δύο αδέλφια.

Συγκρίνοντας τα κοινά χαρακτηριστικά, μπορούμε να κάνουμε υποθέσεις για τους γονείς που δεν βλέπουμε.

Κάτι παρόμοιο κάνουν οι γλωσσολόγοι.

Παίρνουν συγγενικές λέξεις από διαφορετικές γλώσσες, εντοπίζουν τις συστηματικές αντιστοιχίες και προσπαθούν να ανακατασκευάσουν την παλαιότερη μορφή από την οποία θα μπορούσαν να προέρχονται όλες.

Αυτό ονομάζεται συγκριτική μέθοδος.

Οι ανακατασκευασμένες μορφές σημειώνονται συνήθως με αστερίσκο:

*pətḗr

Ο αστερίσκος σημαίνει περίπου:

«Δεν έχουμε αυτή τη λέξη γραμμένη σε αρχαίο κείμενο· είναι επιστημονική ανακατασκευή.»

Η μέθοδος μπορεί να χρησιμοποιηθεί όχι μόνο για λέξεις αλλά και για παλαιότερα φωνολογικά και μορφολογικά συστήματα. ([Wiley Online Library][2])

Και αν οι λέξεις είναι δάνεια;

Εδώ τα πράγματα δυσκολεύουν.

Τα ελληνικά έχουν τη λέξη μπαλκόνι.

Τα ιταλικά έχουν balcone.

Αυτό δεν σημαίνει ότι ανακαλύψαμε έναν μυστηριώδη κοινό πρόγονο ελληνικών και ιταλικών από τον οποίο κληρονομήθηκε η συγκεκριμένη λέξη.

Πρόκειται για δανεισμό.

Η γλωσσική επαφή μπορεί επομένως να δημιουργήσει ομοιότητες που μοιάζουν με συγγένεια χωρίς να αποτελούν κοινή κληρονομιά. Γι' αυτό η ιστορική γλωσσολογία πρέπει να ξεχωρίζει την κληρονόμηση από τον δανεισμό, την τυχαία ομοιότητα, την ηχομιμητική δημιουργία και άλλες πιθανές πηγές ομοιότητας. ([Benjamins][3])

Και εδώ οι συστηματικές αντιστοιχίες είναι ξανά πολύτιμες.

Μία μεμονωμένη όμοια λέξη μπορεί εύκολα να είναι δάνειο.

Εκατοντάδες αντιστοιχίες στο βασικό λεξιλόγιο και στη γραμματική, οι οποίες ακολουθούν επαναλαμβανόμενες φωνητικές σχέσεις, είναι πολύ δυσκολότερο να εξηγηθούν έτσι.

Συγγενικές λέξεις δεν σημαίνει παρόμοιες λέξεις.

Στην ιστορική γλωσσολογία χρησιμοποιούμε τον όρο cognates, στα ελληνικά συνήθως ομόρριζες ή συγγενείς λέξεις, για λέξεις που έχουν κληρονομηθεί από την ίδια προγονική μορφή.

Και εδώ βρίσκεται κάτι παράδοξο:

δύο πραγματικά συγγενικές λέξεις μπορεί, ύστερα από χιλιάδες χρόνια αλλαγών, να μη μοιάζουν ιδιαίτερα.

Αντίθετα, δύο άσχετες λέξεις μπορεί να μοιάζουν εντυπωσιακά από σύμπτωση.

Γι' αυτό η επιστημονική ετυμολογία δεν λειτουργεί με το:

«Ακούγεται παρόμοιο, άρα από εκεί προέρχεται.»

Χρειάζεται να εξηγεί ολόκληρη την ιστορία των ήχων και των μορφών. Οι σύγχρονες υπολογιστικές μέθοδοι μπορούν να βοηθήσουν στην ανάλυση τεράστιων συνόλων δεδομένων, αλλά ακόμη και εκεί η απλή επιφανειακή ομοιότητα δεν αρκεί: οι συστηματικές φωνητικές αντιστοιχίες παραμένουν θεμελιώδεις. ([OUP Academic][4])

Ένα γλωσσικό οικογενειακό δέντρο.

Όταν συγκεντρωθούν αρκετές τέτοιες ενδείξεις, μπορούμε να κατασκευάσουμε κάτι σαν γενεαλογικό δέντρο:

Πρωτοϊνδοευρωπαϊκή

↳ Ελληνικός κλάδος → Ελληνικά

↳ Γερμανικός κλάδος → Αγγλικά, Γερμανικά, Ολλανδικά…

↳ Ιταλικός κλάδος → Λατινικά → Ιταλικά, Ισπανικά, Γαλλικά…

↳ Ινδοϊρανικός κλάδος → Σανσκριτικά, περσικά, χίντι…

και πολλοί ακόμη κλάδοι.

Το εκπληκτικό είναι ότι για την Πρωτοϊνδοευρωπαϊκή δεν διαθέτουμε κανένα κείμενο.

Κανείς δεν ηχογράφησε τους ομιλητές της.

Και όμως μπορούμε να ανακατασκευάσουμε σημαντικό μέρος του λεξιλογίου και του γλωσσικού της συστήματος συγκρίνοντας τους απογόνους της. ([Harvard Sites][5])

Και αυτό θα μας οδηγήσει στο επόμενο άρθρο.

Γιατί το πραγματικά εντυπωσιακό ερώτημα δεν είναι απλώς πώς ξέρουμε ότι τα ελληνικά, τα λατινικά και τα σανσκριτικά είναι συγγενικά.

Είναι:

Πώς μπορούμε να γνωρίζουμε οτιδήποτε για μια γλώσσα που κανείς δεν κατέγραψε ποτέ;

Συμπερασματικά, οι γλωσσολόγοι δεν αποδεικνύουν ότι δύο γλώσσες είναι συγγενικές επειδή μερικές λέξεις τους μοιάζουν· το αποδεικνύουν ανακαλύπτοντας συστηματικές αντιστοιχίες που μπορούν να εξηγηθούν ως αποτέλεσμα κοινής καταγωγής και τακτικών ιστορικών αλλαγών.