Πώς γεννιέται μια καινούργια λέξη;

Κάποτε δεν υπήρχαν οι λέξεις selfie, podcast, emoji ή Google.

Δεν υπήρχε λόγος να υπάρχουν.

Ύστερα άλλαξε ο κόσμος — και εμφανίστηκαν νέες λέξεις για να τον περιγράψουν.

Αλλά ποιος τις δημιούργησε; Και ποιος αποφάσισε ότι είναι πλέον «κανονικές» λέξεις;

Η απάντηση είναι πολύ πιο ενδιαφέρουσα από ένα λεξικό. Οι λέξεις γεννιούνται επειδή τις χρειαζόμαστε.

Μια καινούργια τεχνολογία, μια κοινωνική συνήθεια, ένα αστείο, ένα πολιτικό γεγονός ή μια νέα πολιτισμική τάση μπορεί να δημιουργήσει την ανάγκη για μια ονομασία.

Το διαδίκτυο μάς έφερε λέξεις όπως blog, podcast και selfie. Τα κοινωνικά δίκτυα διέδωσαν όρους όπως viral, influencer, cringe και ghosting.

Η γλώσσα όμως δεν περιμένει κάποια επιτροπή να εγκρίνει τις νέες ανάγκες.

Οι ομιλητές αυτοσχεδιάζουν.

Και έχουν πολλούς τρόπους να το κάνουν.

1. Δανειζόμαστε

Ένας από τους αρχαιότερους μηχανισμούς είναι ο δανεισμός.

Οι γλώσσες συναντιούνται και ανταλλάσσουν λέξεις.

Η ελληνική έχει δανειστεί τεράστιο αριθμό λέξεων σε διαφορετικές ιστορικές περιόδους — και φυσικά έχει δώσει επίσης χιλιάδες στοιχεία σε άλλες γλώσσες.

Σήμερα τα αγγλικά αποτελούν σημαντική πηγή νέου λεξιλογίου, ιδιαίτερα στην τεχνολογία και στην ποπ κουλτούρα:

podcast, streaming, influencer, spoiler.

Το ενδιαφέρον είναι ότι μια δανεισμένη λέξη μπορεί να αρχίσει να συμπεριφέρεται… ελληνικά.

Από το Google, για παράδειγμα, μπορούμε στην καθημερινή χρήση να δημιουργήσουμε:

γκουγκλάρω.

Το δάνειο έχει πλέον μπει σε ελληνικό μορφολογικό καλούπι.

Οι γλώσσες, λοιπόν, δεν αντιγράφουν απλώς. Συχνά προσαρμόζουν και ξαναχτίζουν.

1. Ενώνουμε παλιές λέξεις

Δεν χρειάζεται πάντα να δανειστούμε κάτι.

Μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε υλικό που ήδη υπάρχει.

Η σύνθεση δημιουργεί νέες λέξεις συνδυάζοντας υπάρχοντα στοιχεία.

Το ίδιο συμβαίνει σε αμέτρητες γλώσσες.

Στα αγγλικά, για παράδειγμα:

black + board → blackboard.

Το εντυπωσιακό είναι ότι η γλωσσική καινοτομία δεν απαιτεί πάντα καινούργια «υλικά».

Μπορούμε να κατασκευάσουμε κάτι νέο με παλιά κομμάτια.

1. Κόβουμε, ενώνουμε και συντομεύουμε

Οι άνθρωποι αγαπούν επίσης τη γλωσσική οικονομία.

Έτσι εμφανίζονται συντομεύσεις, ακρωνύμια και μίξεις λέξεων.

Το brunch, για παράδειγμα, δημιουργήθηκε από:

breakfast + lunch.

Το blog συνδέεται ιστορικά με το weblog.

Και το app είναι συντόμευση του application.

Οι μηχανισμοί αυτοί δεν είναι «τεμπέλικη γλώσσα». Είναι συνηθισμένοι τρόποι σχηματισμού νέων λέξεων. Η σύνθεση, η μετατροπή μιας λέξης σε άλλη γραμματική κατηγορία, οι συντομεύσεις και οι μίξεις αποτελούν καθιερωμένους μηχανισμούς λεξιλογικής δημιουργίας.

1. Μερικές φορές η λέξη μένει ίδια — αλλά αλλάζει η σημασία της

Δεν χρειάζεται καν να δημιουργηθεί νέος τύπος.

Μια παλιά λέξη μπορεί να αποκτήσει καινούργια σημασία.

Σκεφτείτε τη λέξη:

ποντίκι.

Για αιώνες σήμαινε το μικρό ζώο.

Η εμφάνιση των υπολογιστών της έδωσε μια δεύτερη, τεχνολογική σημασία.

Το ίδιο συμβαίνει συνεχώς.

Οι άνθρωποι χρησιμοποιούν μεταφορές, επεκτείνουν παλιές σημασίες και μεταφέρουν λέξεις σε νέα περιβάλλοντα.

Έτσι το λεξιλόγιο μπορεί να αλλάζει ακόμη και όταν οι ίδιες οι λέξεις φαίνονται εξωτερικά ίδιες.

Και ποιος αποφασίζει αν μια λέξη είναι «σωστή»;

Εδώ εμφανίζεται ένας παλιός μας γνώριμος μύθος:

«Αυτή η λέξη δεν υπάρχει. Δεν είναι στο λεξικό.»

Αλλά τα λεξικά δεν δημιουργούν συνήθως τις λέξεις.

Οι ομιλητές τις δημιουργούν και τις χρησιμοποιούν.

Οι λεξικογράφοι παρατηρούν τη χρήση και, όταν μια νέα λέξη αποκτήσει αρκετή διάδοση και διάρκεια, μπορεί να αποφασίσουν να την καταγράψουν.

Άρα η πορεία είναι συνήθως περισσότερο:

ομιλητές → χρήση → διάδοση → πιθανή λεξικογραφική καταγραφή

και όχι:

λεξικό → άδεια → λέξη.

Μια λέξη μπορεί επομένως να είναι απολύτως πραγματική για μια κοινότητα πολύ πριν εμφανιστεί σε ένα μεγάλο λεξικό.

Τα social media είναι θερμοκήπια νέων λέξεων

Σήμερα μπορούμε να παρακολουθήσουμε τη γλωσσική καινοτομία σχεδόν σε πραγματικό χρόνο.

Μια έκφραση εμφανίζεται σε μια μικρή διαδικτυακή κοινότητα.

Γίνεται meme.

Περνά στο TikTok.

Εμφανίζεται σε εκατοντάδες αναρτήσεις.

Ύστερα μπορεί να συμβεί ένα από δύο πράγματα:

να εξαφανιστεί μέσα σε μερικές εβδομάδες —

ή να περάσει στην καθημερινή γλώσσα.

Έρευνα πάνω στη διάδοση νεολογισμών στα κοινωνικά δίκτυα δείχνει ότι η μεγάλη συχνότητα από μόνη της δεν αρκεί για να καταλάβουμε αν μια λέξη έχει πραγματικά εξαπλωθεί. Μπορεί να χρησιμοποιείται πάρα πολύ μέσα σε μία συγκεκριμένη κοινότητα και ελάχιστα έξω από αυτήν.

Με άλλα λόγια, για να επιβιώσει μια νέα λέξη δεν χρειάζεται μόνο να ακουστεί.

Χρειάζεται να ταξιδέψει από άνθρωπο σε άνθρωπο και από κοινότητα σε κοινότητα.

Οι περισσότερες νέες λέξεις πεθαίνουν.

Αυτό είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον σημείο.

Κάθε χρόνο δημιουργούνται αμέτρητες νέες εκφράσεις.

Οι περισσότερες δεν θα επιβιώσουν.

Μπορεί να χρησιμοποιηθούν για μερικούς μήνες.

Να συνδεθούν με ένα meme.

Με μια παρέα.

Με μια γενιά.

Με ένα συγκεκριμένο γεγονός.

Και μετά να εξαφανιστούν.

Λίγες όμως εξαπλώνονται.

Επαναλαμβάνονται.

Περνούν σε νέες κοινωνικές ομάδες.

Αποκτούν σχετικά σταθερή σημασία.

Και κάποια στιγμή συμβαίνει κάτι παράξενο:

σταματούν να μας φαίνονται καινούργιες.

Τότε η γλωσσική καινοτομία έχει πετύχει.

Πότε λοιπόν γεννιέται πραγματικά μια λέξη;

Όταν κάποιος την επινοεί;

Όταν τη χρησιμοποιεί δεύτερος άνθρωπος;

Όταν γίνεται viral;

Όταν μπαίνει στο λεξικό;

Δεν υπάρχει μία μαγική στιγμή.

Η δημιουργία μιας λέξης είναι περισσότερο διαδικασία παρά γεγονός.

Κάποιος κάνει μια καινοτομία.

Άλλοι την καταλαβαίνουν.

Κάποιοι την επαναλαμβάνουν.

Η λέξη διαδίδεται.

Ίσως αλλάξει λίγο μορφή ή σημασία.

Και, αν επιβιώσει αρκετά, γίνεται μέρος του κοινού λεξιλογίου.

Κάποτε ήταν νεολογισμός.

Τώρα είναι απλώς…

μια λέξη.

Και ίσως αυτό μας θυμίζει κάτι σημαντικό για τη γλώσσα.

Οι λέξεις δεν πέφτουν από τον ουρανό και δεν ζουν μέσα στα λεξικά.

Γεννιούνται στις ζωές των ανθρώπων.

Όταν αλλάζει ο κόσμος μας, χρειαζόμαστε νέους τρόπους να μιλήσουμε γι' αυτόν.

Και η γλώσσα κάνει αυτό που έκανε πάντα:

προσαρμόζεται.

Μια καινούργια λέξη δεν γίνεται μέρος της γλώσσας επειδή κάποιος την επινόησε ή επειδή μπήκε σε ένα λεξικό· γίνεται μέρος της γλώσσας όταν οι άνθρωποι αρχίζουν να τη χρησιμοποιούν, να τη διαδίδουν και να τη χρειάζονται.