Πώς μαθαίνει ένα παιδί να μιλά;

Ένα μωρό γεννιέται χωρίς να μπορεί να πει ούτε μία λέξη.

Λίγα χρόνια αργότερα μπορεί να πει:

«Δεν θέλω να πάμε ακόμα σπίτι γιατί θέλω να παίξω λίγο ακόμα.»

Σκεφτείτε για μια στιγμή τι έχει συμβεί.

Κανείς δεν του παρέδωσε ένα εγχειρίδιο γραμματικής.

Κανείς δεν του εξήγησε συστηματικά τι είναι υποκείμενο, ρήμα, χρόνος, πρόσωπο ή δευτερεύουσα πρόταση.

Κι όμως, μέσα σε εντυπωσιακά μικρό χρονικό διάστημα, το παιδί έχει αρχίσει να κατακτά χιλιάδες λέξεις, ένα πολύπλοκο σύστημα ήχων και μεγάλο μέρος της γραμματικής της γλώσσας που ακούει γύρω του.

Πώς γίνεται αυτό;

Είναι ένα από τα μεγαλύτερα ερωτήματα της γλωσσολογίας, της αναπτυξιακής ψυχολογίας και της γνωσιακής επιστήμης.

Και η ιστορία αρχίζει πολύ πριν ακουστεί η πρώτη λέξη.

Το μωρό δεν περιμένει να μιλήσει για να αρχίσει να μαθαίνει.

Ένα από τα σημαντικότερα πράγματα που γνωρίζουμε σήμερα είναι ότι η γλωσσική ανάπτυξη αρχίζει πολύ πριν από την παραγωγή αναγνωρίσιμων λέξεων.

Το βρέφος ακούει.

Παρατηρεί.

Αναγνωρίζει μοτίβα.

Σταδιακά γίνεται περισσότερο ευαίσθητο στα χαρακτηριστικά της γλώσσας ή των γλωσσών που ακούει στο περιβάλλον του.

Κατά τον πρώτο χρόνο της ζωής συμβαίνει εντυπωσιακή αντιληπτική μάθηση. Το παιδί αρχίζει να οργανώνει το συνεχές ακουστικό ρεύμα σε κατηγορίες που είναι χρήσιμες για τη γλώσσα του.

Και αυτό είναι πολύ δυσκολότερο απ' όσο ακούγεται.

Πού τελειώνει μια λέξη;

Ακούστε κάποιον να μιλά μια γλώσσα που δεν γνωρίζετε.

Μπορεί να έχετε την εντύπωση ότι ακούτε ένα συνεχές ποτάμι ήχων.

Δεν υπάρχουν πραγματικά κενά ανάμεσα σε κάθε προφορική λέξη όπως υπάρχουν κενά ανάμεσα στις λέξεις αυτής της σελίδας.

Το μωρό λοιπόν αντιμετωπίζει ένα τεράστιο πρόβλημα:

Πώς ανακαλύπτει ότι μέσα στο συνεχές «ποτάμι» της ομιλίας υπάρχουν λέξεις;

Η έρευνα έχει δείξει ότι τα βρέφη είναι ευαίσθητα σε στατιστικές κανονικότητες.

Ορισμένοι ήχοι και συλλαβές εμφανίζονται συχνότερα μαζί από άλλους.

Χωρίς να υπολογίζει συνειδητά πιθανότητες, ο εγκέφαλος μπορεί να αξιοποιεί τέτοιες κατανομές για να εντοπίζει δομές μέσα στο γλωσσικό σήμα.

Αυτό ονομάζεται στατιστική μάθηση.

Δεν αφορά μόνο τη γλώσσα· αποτελεί ευρύτερη μαθησιακή ικανότητα. Στη γλωσσική ανάπτυξη, όμως, φαίνεται να είναι ένα από τα εργαλεία που βοηθούν το παιδί να ανακαλύψει μοτίβα μέσα σε μια φαινομενικά χαοτική ροή ήχων.

Και μετά έρχεται το «μπα-μπα-μπα».

Πριν από τις πρώτες λέξεις εμφανίζεται ένα στάδιο που οι περισσότεροι γονείς αναγνωρίζουν αμέσως:

το βάβισμα.

«μπα-μπα-μπα»

«ντα-ντα-ντα»

«μα-μα-μα»

Ακούγεται σαν παιχνίδι.

Και πράγματι είναι παιχνίδι — αλλά ένα εξαιρετικά χρήσιμο παιχνίδι.

Το παιδί πειραματίζεται με το φωνητικό του σύστημα.

Με τη γλώσσα.

Με τα χείλη.

Με τη γνάθο.

Με την αναπνοή.

Ακούει τους ήχους που παράγει και τους επαναλαμβάνει.

Το βάβισμα δεν είναι ακόμη κανονική ομιλία, αλλά ούτε και άσχετος θόρυβος.

Έρευνες έχουν δείξει συνέχεια ανάμεσα στα μοτίβα του βαβίσματος και στις πρώτες λέξεις. Μάλιστα, καθώς περνά ο χρόνος, στοιχεία του βαβίσματος αρχίζουν να αντανακλούν χαρακτηριστικά της γλώσσας που ακούει το παιδί γύρω του.

Με άλλα λόγια, πριν ακόμη πει καθαρά «μαμά», το μωρό έχει ήδη αρχίσει να αποκτά… προφορά.

Η πρώτη λέξη δεν είναι πραγματικά η αρχή.

Οι πρώτες αναγνωρίσιμες λέξεις εμφανίζονται συχνά γύρω από το τέλος του πρώτου έτους, αλλά υπάρχει μεγάλη φυσιολογική διαφοροποίηση.

Και υπάρχει κάτι ακόμη σημαντικό:

το παιδί καταλαβαίνει γλώσσα πριν μπορέσει να την παράγει με τον ίδιο βαθμό πολυπλοκότητας.

Η κατανόηση και η παραγωγή δεν προχωρούν με ακριβώς τον ίδιο ρυθμό.

Ένα παιδί μπορεί να αντιδρά στο όνομά του ή να καταλαβαίνει οικείες λέξεις και φράσεις χωρίς να μπορεί ακόμη να τις πει.

Γι' αυτό η πρώτη προφορική λέξη είναι συναρπαστική για την οικογένεια, αλλά για τον εγκέφαλο του παιδιού η γλωσσική ιστορία έχει αρχίσει πολύ νωρίτερα.

Αλλά πώς καταλαβαίνει ότι «σκύλος» σημαίνει σκύλος;

Φανταστείτε ένα παιδί σε ένα πάρκο.

Μπροστά του υπάρχει ένας σκύλος.

Ένα δέντρο.

Μια μπάλα.

Ένα παιδί που τρέχει.

Ένα αυτοκίνητο στο βάθος.

Η μητέρα του δείχνει κάπου και λέει:

«Κοίτα τον σκύλο!»

Πώς ξέρει το μωρό ότι η λέξη σκύλος αναφέρεται στο ζώο;

Θεωρητικά θα μπορούσε να σημαίνει:

«καφέ»,

«τρέχει»,

«ουρά»,

«ζώο»,

«εκεί»,

ή εκατοντάδες άλλα πράγματα.

Η μάθηση μιας λέξης λοιπόν δεν είναι απλώς απομνημόνευση ενός ήχου.

Το παιδί πρέπει να ανακαλύψει σε τι αναφέρεται.

Και εδώ μπαίνει στην ιστορία ένας άλλος άνθρωπος.

Η γλώσσα μαθαίνεται ανάμεσα σε ανθρώπους.

Ένα παιδί δεν ακούει απλώς ήχους.

Βλέπει πρόσωπα.

Παρακολουθεί βλέμματα.

Ακολουθεί χειρονομίες.

Παρατηρεί πού δείχνει κάποιος.

Αντιλαμβάνεται σταδιακά ότι οι άλλοι άνθρωποι προσπαθούν να επικοινωνήσουν μαζί του.

Ιδιαίτερα σημαντική είναι η κοινή προσοχή (joint attention): οι στιγμές κατά τις οποίες παιδί και ενήλικος συντονίζουν την προσοχή τους προς το ίδιο αντικείμενο ή γεγονός.

Το παιδί κοιτάζει την μπάλα.

Ο γονέας κοιτάζει την μπάλα.

«Μπάλα!»

Τώρα η λέξη έχει ένα πολύ καλύτερο υποψήφιο νόημα.

Η έρευνα έχει βρει συσχετίσεις ανάμεσα σε πλευρές της κοινής προσοχής και στη μετέπειτα ανάπτυξη του λεξιλογίου, αν και οι σχέσεις είναι σύνθετες και δεν πρέπει να παρουσιάζονται σαν ένας μοναδικός μηχανισμός που «προκαλεί» την κατάκτηση της γλώσσας.

Το σημαντικότερο μήνυμα είναι απλούστερο:

η γλώσσα είναι κοινωνική από την αρχή.

Το μωρό είναι ένας μικρός στατιστικολόγος — αλλά όχι μόνο αυτό.

Υπάρχει ένας πειρασμός όταν μιλάμε για την κατάκτηση της γλώσσας.

Να αναζητήσουμε τη μία μεγάλη εξήγηση.

Τα παιδιά μαθαίνουν επειδή μιμούνται.

Ή επειδή αναγνωρίζουν στατιστικά μοτίβα.

Ή επειδή είναι κοινωνικά όντα.

Ή επειδή διαθέτουν έμφυτες γλωσσικές ικανότητες.

Η επιστημονική συζήτηση για τον ακριβή ρόλο αυτών των παραγόντων είναι μεγάλη και συνεχίζεται.

Αλλά η πραγματική ανάπτυξη ενός παιδιού μάς δείχνει κάτι σημαντικό:

πολλά πράγματα συμβαίνουν ταυτόχρονα.

Το παιδί ακούει τους ήχους της γλώσσας.

Ανακαλύπτει ποιες διαφορές ήχων έχουν σημασία.

Εντοπίζει πιθανές λέξεις μέσα στη συνεχή ομιλία.

Συνδέει ορισμένες από αυτές με αντικείμενα και γεγονότα.

Παρατηρεί τη θέση μικρών γραμματικών λέξεων.

Αρχίζει να αναγνωρίζει κατηγορίες λέξεων.

Και ταυτόχρονα προσπαθεί να καταλάβει τι θέλει να του πει ο άνθρωπος απέναντί του.

Η κατάκτηση της γλώσσας μοιάζει λιγότερο με ένα μάθημα και περισσότερο με ένα τεράστιο παζλ που λύνεται από πολλές πλευρές ταυτόχρονα.

«Μαμά νερό»

Κάποια στιγμή οι μεμονωμένες λέξεις αρχίζουν να ενώνονται.

«μαμά νερό»

«μπαμπά έλα»

«θέλω μπάλα»

Για έναν ενήλικο αυτές οι φράσεις μπορεί να φαίνονται απλοϊκές.

Για τον γλωσσολόγο είναι συναρπαστικές.

Γιατί δείχνουν ότι το παιδί δεν αποθηκεύει απλώς μια λίστα λέξεων.

Αρχίζει να ανακαλύπτει πώς οι λέξεις συνδυάζονται.

Και από εδώ η ανάπτυξη επιταχύνεται.

Οι προτάσεις γίνονται μεγαλύτερες.

Εμφανίζονται περισσότεροι γραμματικοί δείκτες.

Τα ρήματα κλίνονται.

Οι σχέσεις ανάμεσα στις λέξεις γίνονται πιο περίπλοκες.

Και σύντομα το παιδί παράγει προτάσεις που πιθανότατα δεν έχει ακούσει ποτέ ακριβώς έτσι.

Αυτό είναι κρίσιμο.

Γιατί δείχνει ότι δεν μαθαίνει απλώς να επαναλαμβάνει.

Μαθαίνει ένα παραγωγικό σύστημα.

Τα «λάθη» των παιδιών είναι μερικές φορές αποδείξεις μάθησης.

Ένα από τα ωραιότερα παράθυρα στον παιδικό νου ανοίγει όταν το παιδί κάνει λάθος.

Για παράδειγμα, ένα αγγλόφωνο παιδί μπορεί να πει:

goed

αντί για:

went.

Αυτό ακούγεται σαν αποτυχία.

Στην πραγματικότητα μπορεί να είναι ένδειξη ότι το παιδί έχει ανακαλύψει έναν κανόνα.

Έχει παρατηρήσει ότι πολλά αγγλικά ρήματα σχηματίζουν τον παρελθοντικό χρόνο με -ed:

walk → walked

play → played

και εφαρμόζει το μοτίβο δημιουργικά:

go → goed

Το πρόβλημα είναι ότι το go είναι ανώμαλο.

Το παιδί λοιπόν δεν απέτυχε να μιμηθεί σωστά.

Έκανε κάτι πολύ πιο ενδιαφέρον:

γενίκευσε έναν κανόνα.

Τώρα πρέπει να μάθει και την εξαίρεση.

«Μην του μιλάς μωρουδίστικα!»

Και εδώ συναντάμε έναν ακόμη μύθο.

Οι ενήλικες συχνά αλλάζουν αυθόρμητα τον τρόπο που μιλούν στα μικρά παιδιά.

Η φωνή μπορεί να γίνει πιο μελωδική.

Ο ρυθμός διαφορετικός.

Οι φράσεις συχνά μικρότερες.

Υπάρχουν επαναλήψεις.

Υπάρχει έντονη εκφραστικότητα.

Οι ερευνητές χρησιμοποιούν όρους όπως infant-directed speech για τέτοιους τρόπους ομιλίας.

Αυτό δεν σημαίνει ότι υπάρχει μία παγκόσμια «σωστή μωρουδίστικη γλώσσα». Οι πρακτικές διαφέρουν ανάμεσα σε πολιτισμούς και οικογένειες.

Αλλά η ευαίσθητη, ανταποκρινόμενη επικοινωνία έχει σημασία.

Όταν το παιδί κοιτάζει κάτι και ο ενήλικος ανταποκρίνεται, όταν περιμένει τη σειρά του, όταν ονομάζει κάτι που ήδη ενδιαφέρει το παιδί, δημιουργείται ένα εξαιρετικά πλούσιο περιβάλλον μάθησης.

Χρειάζεται να διορθώνουμε συνέχεια τα παιδιά;

Φανταστείτε:

— «Μαμά, το παιδί έπεσεσε!»

Μια πιθανή αντίδραση είναι:

— «Όχι! Δεν λέμε έπεσεσε. Λέμε έπεσε.»

Αλλά υπάρχει και μια άλλη:

— «Ναι, έπεσε το παιδί!»

Στη δεύτερη περίπτωση ο ενήλικος παρέχει τη συμβατική μορφή χωρίς να μετατρέπει κάθε συζήτηση σε εξέταση γραμματικής.

Τα παιδιά δέχονται τεράστιο όγκο γλωσσικών δεδομένων από την καθημερινή αλληλεπίδραση.

Ακούν τις συμβατικές μορφές ξανά και ξανά.

Η φυσική συνομιλία επομένως δεν χρειάζεται να γίνει αδιάκοπο μάθημα διόρθωσης.

Το σημαντικότερο είναι ότι υπάρχει επικοινωνία.

Και τι γίνεται με δύο γλώσσες;

«Μήπως μπερδευτεί;»

Είναι μια πολύ συνηθισμένη ανησυχία σε δίγλωσσες οικογένειες.

Όμως το γεγονός ότι ένα παιδί εκτίθεται σε δύο γλώσσες δεν σημαίνει ότι ο εγκέφαλός του αδυνατεί να τις διαχειριστεί.

Παιδιά σε όλο τον κόσμο μεγαλώνουν σε πολύγλωσσα περιβάλλοντα.

Μπορεί να χρησιμοποιούν στοιχεία από διαφορετικές γλώσσες στην ίδια συζήτηση.

Μπορεί η μία γλώσσα να είναι ισχυρότερη από την άλλη σε μια συγκεκριμένη περίοδο.

Μπορεί το λεξιλόγιό τους να κατανέμεται ανάμεσα στις γλώσσες ανάλογα με το ποιον άνθρωπο, ποιο περιβάλλον και ποιες δραστηριότητες συνδέουν με καθεμία.

Αυτό δεν σημαίνει από μόνο του «σύγχυση».

Σημαίνει ότι το παιδί μαθαίνει να διαχειρίζεται ένα πιο σύνθετο γλωσσικό περιβάλλον.

Όλα τα παιδιά ακολουθούν το ίδιο πρόγραμμα;

Όχι.

Και αυτό είναι σημαντικό.

Οι ηλικίες που εμφανίζονται συχνά σε διαγράμματα γλωσσικής ανάπτυξης είναι ενδεικτικές, όχι ημερομηνίες λήξης.

Ένα παιδί μπορεί να αρχίσει να παράγει αναγνωρίσιμες λέξεις νωρίτερα.

Ένα άλλο αργότερα.

Μπορεί να υπάρχουν διαφορές στην ταχύτητα ανάπτυξης του λεξιλογίου, στην προφορά και στον τρόπο με τον οποίο εμφανίζονται οι πρώτοι συνδυασμοί.

Υπάρχει μεγάλη φυσιολογική ποικιλία.

Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι οποιαδήποτε αναπτυξιακή πορεία πρέπει να αγνοείται. Όταν ένας γονέας έχει συγκεκριμένες ανησυχίες για την ακοή, την επικοινωνία ή τη γλωσσική ανάπτυξη ενός παιδιού, η κατάλληλη λύση είναι η αξιολόγηση από τον σχετικό επαγγελματία — όχι η σύγκριση με ένα infographic στο διαδίκτυο.

Τελικά, πώς μαθαίνει ένα παιδί να μιλά;

Ίσως περιμέναμε μια καθαρή απάντηση.

Έναν μηχανισμό.

Ένα κουμπί στον εγκέφαλο.

Δεν έχουμε κάτι τόσο απλό.

Αντί γι' αυτό έχουμε μια εκπληκτική συνεργασία.

Έναν εγκέφαλο που εντοπίζει μοτίβα.

Ένα ακουστικό σύστημα που προσαρμόζεται στους ήχους του περιβάλλοντος.

Ένα σώμα που μαθαίνει να παράγει αυτούς τους ήχους.

Μνήμη.

Προσοχή.

Ικανότητα κατηγοριοποίησης.

Κοινωνική αλληλεπίδραση.

Ανάγκη για επικοινωνία.

Και γύρω από όλα αυτά:

άλλους ανθρώπους.

Το παιδί δεν μαθαίνει τη γλώσσα σαν να απομνημονεύει ένα λεξικό.

Την ανακαλύπτει μέσα σε βλέμματα, παιχνίδια, γέλια, ερωτήσεις, επαναλήψεις, λάθη, ιστορίες και καθημερινές συζητήσεις.

Ένα από τα μεγαλύτερα επιτεύγματα του ανθρώπινου νου.

Και ίσως αυτό είναι το πιο εντυπωσιακό κομμάτι.

Στην αρχή υπάρχει ένα μωρό που κλαίει.

Μετά ακούγεται:

«μπαμπαμπα».

Κάποια στιγμή:

«μαμά».

Αργότερα:

«Μαμά, νερό.»

Και λίγα χρόνια μετά:

«Γιατί ο ουρανός είναι μπλε;»

Το παιδί δεν έχει μάθει απλώς περισσότερες λέξεις.

Έχει αποκτήσει ένα σύστημα που του επιτρέπει να μιλά για πράγματα που υπάρχουν.

Για πράγματα που δεν υπάρχουν.

Για το χθες.

Για το αύριο.

Για όσα φοβάται.

Για όσα φαντάζεται.

Και κάποια στιγμή μπορεί ακόμη και να χρησιμοποιήσει τη γλώσσα για να κάνει μια ερώτηση σχετικά με την ίδια τη γλώσσα:

«Γιατί το λέμε έτσι;»

Εκεί βρίσκεται ίσως η ομορφότερη ειρωνεία της κατάκτησης της γλώσσας.

Το παιδί αποκτά ένα εργαλείο τόσο ισχυρό, ώστε στο τέλος μπορεί να το χρησιμοποιήσει για να αναρωτηθεί πώς κατάφερε να το αποκτήσει.

Και αυτή είναι μια ερώτηση που ακόμη και οι ενήλικοι επιστήμονες δεν έχουν απαντήσει πλήρως.