Πώς ανακατασκευάζουμε λέξεις που μιλιούνταν πριν από 5.000 χρόνια;

Ας υποθέσουμε ότι βρίσκουμε τις εξής λέξεις:

Αρχαία ελληνικά: πατήρ (patḗr) Λατινικά: pater Σανσκριτικά: pitṛ́ Αγγλικά: father

Όλες σημαίνουν «πατέρας».

Η ομοιότητα είναι εμφανής — αλλά δεν αρκεί.

Ο ιστορικός γλωσσολόγος θέλει να μάθει κάτι δυσκολότερο:

Πώς έμοιαζε η λέξη από την οποία προήλθαν όλες;

Η απάντηση που δίνει σήμερα η ινδοευρωπαϊκή γλωσσολογία είναι περίπου:

*ph₂tḗr

Αλλά πώς φτάσαμε εκεί;

Βήμα 1: Δεν συγκρίνουμε απλώς παρόμοιες λέξεις

Το πρώτο λάθος θα ήταν να πάρουμε μερικές λέξεις που μοιάζουν και να υποθέσουμε ότι έχουν κοινή καταγωγή.

Για να λειτουργήσει η συγκριτική μέθοδος, χρειαζόμαστε σειρές συγγενικών λέξεων από διαφορετικές γλώσσες.

Για παράδειγμα, μπορούμε να συγκρίνουμε το λατινικό pater με το αγγλικό father.

Αλλά μετά κοιτάζουμε κι άλλες λέξεις:

Λατινικά	Αγγλικά
pater	father
piscis	fish
pēs	foot

Κάτι αρχίζει να εμφανίζεται:

λατινικό p ↔ αγγλικό f

Δεν συμβαίνει σε μία μόνο λέξη.

Επαναλαμβάνεται.

Και όταν μια αντιστοιχία επαναλαμβάνεται συστηματικά σε συγγενικό λεξιλόγιο, αποκτά πολύ μεγαλύτερη αποδεικτική δύναμη. Αυτή η αναζήτηση κανονικών φωνητικών αντιστοιχιών βρίσκεται στην καρδιά της συγκριτικής μεθόδου.

Βήμα 2: Ψάχνουμε τον ήχο που εξηγεί καλύτερα τους απογόνους

Τώρα έχουμε ένα πρόβλημα.

Ο πρόγονος είχε p ή f;

Δεν αποφασίζουμε με βάση ποιος ήχος «ακούγεται αρχαιότερος».

Εξετάζουμε ολόκληρο το σύστημα.

Στην περίπτωση των γερμανικών γλωσσών γνωρίζουμε ότι συνέβη μια σειρά συστηματικών αλλαγών συμφώνων. Μία από αυτές μετέτρεψε ένα παλαιότερο p σε έναν ήχο τύπου f.

Είναι μέρος της περίφημης αλλαγής που περιγράφουμε με τον νόμο του Grimm.

Έτσι μπορούμε να εξηγήσουμε:

pater → father

piscis → fish

pēs → foot

όχι επειδή τα λατινικά μετατράπηκαν σε αγγλικά — δεν μετατράπηκαν — αλλά επειδή οι δύο γλώσσες κληρονόμησαν συγγενικό υλικό από έναν παλαιότερο κοινό πρόγονο και ο γερμανικός κλάδος ακολούθησε διαφορετική φωνητική εξέλιξη.

Αυτό είναι σημαντικό: η ανακατασκευή προσπαθεί να βρει την προγονική μορφή που εξηγεί όσο το δυνατόν περισσότερα δεδομένα με συστηματικό τρόπο.

Βήμα 3: Προσθέτουμε περισσότερες γλώσσες

Δύο γλώσσες μπορούν να μας δώσουν στοιχεία.

Δέκα συγγενικές γλώσσες μπορούν να μας δώσουν πολύ περισσότερα.

Γι' αυτό η Πρωτοϊνδοευρωπαϊκή δεν ανακατασκευάστηκε μόνο συγκρίνοντας ελληνικά και λατινικά.

Οι ερευνητές χρησιμοποίησαν στοιχεία από πολλούς κλάδους:

ελληνικό, ινδοϊρανικό, γερμανικό, ιταλικό, σλαβικό, βαλτικό, κελτικό, ανατολιακό και άλλους.

Όσο περισσότερες ανεξάρτητες γραμμές δεδομένων συμφωνούν μεταξύ τους, τόσο ισχυρότερη μπορεί να γίνει μια ανακατασκευή.

Η διαδικασία μοιάζει λίγο με ένα παζλ του οποίου έχουμε μόνο τους απογόνους της αρχικής εικόνας.

Δεν βλέπουμε ποτέ το πρωτότυπο.

Προσπαθούμε να το ανασυνθέσουμε από τα κομμάτια που επέζησαν.

Βήμα 4: Ο αστερίσκος μάς θυμίζει τι πραγματικά γνωρίζουμε

Γι' αυτό γράφουμε:

*ph₂tḗr

και όχι απλώς:

ph₂tḗr

Ο αστερίσκος (*) σημαίνει ότι η μορφή είναι ανακατασκευασμένη και όχι άμεσα καταγεγραμμένη.

Δεν έχει βρεθεί σε επιγραφή.

Δεν υπάρχει σε χειρόγραφο.

Είναι το αποτέλεσμα της σύγκρισης των μεταγενέστερων γλωσσών.

Και αυτό είναι σημαντικό για την επιστημονική διαφάνεια: η ιστορική γλωσσολογία δεν ισχυρίζεται ότι διαθέτει πληροφορίες που δεν έχει.

Λέει:

«Με βάση τα δεδομένα, αυτή είναι η μορφή που ανακατασκευάζουμε.»

Αλλά τι είναι αυτό το παράξενο h₂;

Η μορφή *ph₂tḗr περιέχει κάτι που φαίνεται ακόμη πιο μυστηριώδες:

h₂

Πρόκειται για μία από τις λεγόμενες λαρυγγικές της Πρωτοϊνδοευρωπαϊκής.

Το εκπληκτικό είναι ότι αυτοί οι ήχοι προτάθηκαν αρχικά επειδή βοηθούσαν να εξηγηθούν μοτίβα στις συγγενικές γλώσσες, παρότι δεν ήταν εμφανείς στις περισσότερες αρχαίες ινδοευρωπαϊκές γλώσσες που ήταν τότε γνωστές.

Αργότερα, η αποκρυπτογράφηση των ανατολιακών γλωσσών —ιδιαίτερα της χεττιτικής— αποκάλυψε σύμφωνα σε θέσεις όπου η λαρυγγική θεωρία είχε προβλέψει ότι θα υπήρχε κάποιος παλαιότερος ήχος.

Ήταν μία από τις πιο εντυπωσιακές επιτυχίες της ιστορικής γλωσσολογίας: μια θεωρητική ανακατασκευή είχε προβλέψει στοιχεία που αργότερα απέκτησαν ανεξάρτητη ιστορική υποστήριξη.

Μπορούμε λοιπόν να ξέρουμε ακριβώς πώς ακουγόταν;

Όχι.

Όταν γράφουμε *h₂, δεν σημαίνει ότι έχουμε ηχογράφηση και γνωρίζουμε με απόλυτη ακρίβεια πώς προφερόταν.

Τα σύμβολα της ανακατασκευής αντιπροσωπεύουν κυρίως θέσεις μέσα σε ένα ανακατασκευασμένο φωνολογικό σύστημα.

Μπορούμε να γνωρίζουμε πολλά για τις σχέσεις μεταξύ των ήχων και για τα αποτελέσματα που είχαν στους απογόνους τους χωρίς να μπορούμε πάντοτε να αναπαράγουμε με βεβαιότητα την ακριβή φυσική προφορά.

Αυτό είναι ένα σημαντικό όριο της μεθόδου.

Μύθος: «Οι γλωσσολόγοι απλώς μαντεύουν αρχαίες λέξεις»

Όχι.

Υπάρχει βέβαια αβεβαιότητα. Ορισμένες ανακατασκευές είναι ισχυρότερες από άλλες και οι επιστημονικές αναλύσεις μπορούν να αναθεωρηθούν όταν εμφανιστούν νέα δεδομένα.

Αλλά η βασική διαδικασία δεν είναι:

«Αυτές οι λέξεις μοιάζουν, άρα μάλλον προέρχονται από αυτή.»

Είναι:

δεδομένα → συστηματικές αντιστοιχίες → γνωστές φωνητικές αλλαγές → σύγκριση πολλών κλάδων → ανακατασκευή.

Η συγκριτική μέθοδος αναπτύχθηκε ακριβώς για να μετατρέψει τις παρατηρήσεις περί γλωσσικής ομοιότητας σε ελέγξιμες ιστορικές υποθέσεις.

Μπορούμε να ανακατασκευάσουμε ολόκληρη πρόταση;

Εδώ τα πράγματα γίνονται πολύ δυσκολότερα.

Οι λέξεις και ορισμένα μορφολογικά στοιχεία αφήνουν συχνά σχετικά καθαρά ίχνη στους απογόνους τους.

Η σύνταξη, η πραγματική καθημερινή χρήση, οι κοινωνικές διαφορές και οι λεπτές σημασιολογικές αποχρώσεις είναι πολύ δυσκολότερο να ανακατασκευαστούν.

Γι' αυτό όταν βλέπουμε στο διαδίκτυο «κείμενα στα Πρωτοϊνδοευρωπαϊκά», πρέπει να θυμόμαστε ότι πρόκειται για σύγχρονες συνθέσεις βασισμένες σε ανακατασκευές.

Δεν είναι αυθεντικά κείμενα της εποχής.

Κανείς δεν βρήκε ένα πρωτοϊνδοευρωπαϊκό παραμύθι σε μια σπηλιά.

Ένα παράθυρο σε έναν κόσμο χωρίς γραφή.

Κι όμως, αυτό που μπορούμε να κάνουμε είναι εντυπωσιακό.

Ξεκινάμε με:

πατήρ – pater – pitṛ – father

και προσπαθούμε να κινηθούμε προς τα πίσω.

Όχι επειδή μία λέξη μοιάζει με κάποια άλλη, αλλά επειδή εκατοντάδες και χιλιάδες στοιχεία δημιουργούν ένα σύστημα αντιστοιχιών.

Η ιστορική γλωσσολογία μάς επιτρέπει έτσι να ακούσουμε —έστω έμμεσα— ηχώ από γλώσσες που μιλήθηκαν πολύ πριν από τα αρχαιότερα κείμενα που διαθέτουμε.

Και στο επόμενο άρθρο θα πάρουμε μία από αυτές τις αντιστοιχίες και θα τη μεγεθύνουμε:

Γιατί το ελληνικό «πατήρ» και το λατινικό pater έχουν p, ενώ το αγγλικό father έχει f;

Η απάντηση θα μας οδηγήσει σε μία από τις σημαντικότερες ανακαλύψεις στην ιστορία της γλωσσολογίας:

τον νόμο του Grimm.

Δεν ξέρουμε πώς έλεγαν μια λέξη πριν από 5.000 χρόνια επειδή τη βρήκαμε κάπου γραμμένη· μπορούμε να την ανακατασκευάσουμε επειδή οι μεταγενέστερες γλώσσες διατήρησαν διαφορετικά, αλλά συστηματικά, ίχνη του ίδιου γλωσσικού παρελθόντος.