Νεκρές γλώσσες. Ζωντανές γλώσσες.

Η γλώσσα αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία της ανθρώπινης επικοινωνίας και του πολιτισμού. Μέσα από αυτήν οι άνθρωποι εκφράζουν σκέψεις και συναισθήματα, μεταδίδουν γνώσεις και διατηρούν την ιστορία και τις παραδόσεις τους. Ωστόσο, οι γλώσσες δεν παραμένουν αναλλοίωτες στον χρόνο. Άλλες εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται καθημερινά από εκατομμύρια ανθρώπους, ενώ άλλες έπαψαν σταδιακά να έχουν φυσικούς ομιλητές. Έτσι, μπορούμε να μιλήσουμε για ζωντανές και νεκρές ή εξαφανισμένες γλώσσες.

Τι είναι οι ζωντανές γλώσσες; Ζωντανή ονομάζουμε, με απλά λόγια, μια γλώσσα που εξακολουθεί να χρησιμοποιείται από μια κοινότητα ομιλητών. Μαθαίνεται και χρησιμοποιείται για πραγματική επικοινωνία και, όταν μεταδίδεται από τους μεγαλύτερους στις νεότερες γενιές, μπορεί να συνεχίσει να υπάρχει και να εξελίσσεται.

Στις ζωντανές γλώσσες ανήκουν, για παράδειγμα, τα Νέα Ελληνικά, τα Αγγλικά, τα Ισπανικά, τα Γαλλικά, τα Ιταλικά, τα Αραβικά, τα Κινέζικα, τα Ιαπωνικά και τα Γερμανικά, μαζί με χιλιάδες άλλες γλώσσες σε ολόκληρο τον κόσμο.

Το Glottolog, μια από τις σημαντικότερες σύγχρονες βάσεις γλωσσολογικών δεδομένων, καταγράφει 7.674 προφορικές γλώσσες που χρησιμοποιούνται παραδοσιακά ως πρώτες γλώσσες. Παράλληλα καταγράφει εκατοντάδες νοηματικές και άλλες γλωσσικές ποικιλίες.

Το γεγονός όμως ότι μια γλώσσα είναι ζωντανή δεν σημαίνει ότι είναι απαραίτητα και ασφαλής. Υπάρχουν γλώσσες που διαθέτουν εκατομμύρια ομιλητές και άλλες που χρησιμοποιούνται μόνο από μερικές εκατοντάδες ή ακόμη και δεκάδες ανθρώπους. Το Glottolog, για παράδειγμα, διακρίνει βαθμίδες όπως μη απειλούμενη, απειλούμενη, υπό γλωσσική μετατόπιση, ετοιμοθάνατη, σχεδόν εξαφανισμένη και εξαφανισμένη.

Τι είναι οι νεκρές γλώσσες;

Ως νεκρή χαρακτηρίζεται συνήθως μια γλώσσα η οποία δεν χρησιμοποιείται πλέον ως μητρική γλώσσα μιας φυσικής κοινότητας ομιλητών. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι έχει εξαφανιστεί κάθε ίχνος της.

Μια νεκρή γλώσσα μπορεί να έχει αφήσει πίσω της πλούσια γραπτή παράδοση, λογοτεχνία, επιγραφές και ιστορικά κείμενα. Μπορεί ακόμη να συνεχίζει να διδάσκεται ή να χρησιμοποιείται για επιστημονικούς, θρησκευτικούς ή τελετουργικούς σκοπούς.

Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι:

Λατινικά: Δεν αποτελούν πλέον τη μητρική γλώσσα ενός λαού, αλλά εξακολουθούν να μελετώνται και να χρησιμοποιούνται σε ειδικά περιβάλλοντα. Παράλληλα, από τη λατινική εξελίχθηκαν οι λεγόμενες ρομανικές γλώσσες, όπως τα Ιταλικά, τα Γαλλικά, τα Ισπανικά, τα Πορτογαλικά και τα Ρουμανικά.

Αρχαία Ελληνικά: Η αρχαία ελληνική δεν αποτελεί σήμερα φυσική μητρική γλώσσα μιας κοινότητας. Αυτό δεν σημαίνει ότι «χάθηκε» η ελληνική γλώσσα. Αντίθετα, μέσα από μια μακρόχρονη ιστορική εξέλιξη, οι παλαιότερες μορφές της ελληνικής οδήγησαν στη σημερινή Νέα Ελληνική.

Σανσκριτικά: Πρόκειται για αρχαία ινδοευρωπαϊκή γλώσσα με εξαιρετικά σημαντική γραμματειακή και θρησκευτική παράδοση. Συνεχίζει να χρησιμοποιείται σε συγκεκριμένα θρησκευτικά και εκπαιδευτικά περιβάλλοντα, χωρίς όμως να λειτουργεί όπως μια συνηθισμένη σύγχρονη γλώσσα καθημερινής επικοινωνίας για έναν μεγάλο πληθυσμό.

Η UNESCO αναφέρει τα Λατινικά, τα Αρχαία Ελληνικά και τα Σανσκριτικά ως χαρακτηριστικές περιπτώσεις γλωσσών που δεν χρησιμοποιούνται πλέον με τον τρόπο που χρησιμοποιούνται οι ζωντανές γλώσσες, αλλά έχουν διατηρηθεί μέσω της εκπαίδευσης, της γραπτής παράδοσης ή ειδικών χρήσεων.

Νεκρή και εξαφανισμένη γλώσσα είναι ακριβώς το ίδιο;

Οι δύο έννοιες χρησιμοποιούνται συχνά σαν να είναι ταυτόσημες, αλλά είναι χρήσιμο να κάνουμε μια διάκριση.

Μια νεκρή γλώσσα μπορεί να μην έχει φυσικούς μητρικούς ομιλητές, αλλά να εξακολουθεί να είναι γνωστή, να διδάσκεται και να χρησιμοποιείται σε συγκεκριμένες περιστάσεις. Τα Λατινικά είναι το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα.

Αντίθετα, μια εξαφανισμένη γλώσσα (extinct language) δεν διαθέτει πλέον κοινότητα φυσικών ομιλητών και δεν χρησιμοποιείται ως κανονικό μέσο επικοινωνίας. Σύμφωνα με τα δεδομένα του Glottolog, από τις 7.839 γλώσσες για τις οποίες παρουσιάζεται κατάσταση γλωσσικής βιωσιμότητας, 984 κατατάσσονται ως εξαφανισμένες.

Πώς πεθαίνει μια γλώσσα;

Η εξαφάνιση μιας γλώσσας συνήθως δεν συμβαίνει ξαφνικά. Πρόκειται για μια σταδιακή διαδικασία. Μια κοινότητα μπορεί να αρχίσει να χρησιμοποιεί περισσότερο μια ισχυρότερη ή κοινωνικά κυρίαρχη γλώσσα στην εκπαίδευση, στην εργασία, στη διοίκηση και στην καθημερινή ζωή. Σταδιακά τα παιδιά παύουν να μαθαίνουν την παλαιότερη γλώσσα ως μητρική. Οι ηλικιωμένοι μπορεί να παραμένουν οι τελευταίοι φυσικοί ομιλητές και, όταν η γλώσσα πάψει να μεταδίδεται στην επόμενη γενιά, πλησιάζει προς την εξαφάνιση.

Η κατάσταση αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική, επειδή μαζί με μια γλώσσα κινδυνεύει να χαθεί ένα μέρος της πολιτιστικής κληρονομιάς της κοινότητας που τη δημιούργησε. Η UNESCO επισημαίνει ότι κάθε γλώσσα αντανακλά έναν ιδιαίτερο τρόπο με τον οποίο μια κοινότητα αντιλαμβάνεται και εκφράζει τον κόσμο. Επομένως, η εξαφάνιση μιας γλώσσας αποτελεί και απώλεια πολιτιστικής και ιστορικής γνώσης.

Επομένως, οι ζωντανές και οι νεκρές γλώσσες αποτελούν διαφορετικές στιγμές στη μακρά ιστορία της ανθρώπινης επικοινωνίας. Ζωντανές είναι οι γλώσσες που εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται από κοινότητες ομιλητών, ενώ νεκρές ονομάζουμε συνήθως εκείνες που δεν έχουν πλέον φυσική κοινότητα μητρικών ομιλητών, ακόμη κι αν συνεχίζουν να μελετώνται ή να χρησιμοποιούνται σε ειδικές περιστάσεις.

Η διάκριση, όμως, δεν είναι πάντοτε απόλυτη. Ανάμεσα σε μια ακμαία ζωντανή γλώσσα και σε μια εξαφανισμένη γλώσσα υπάρχουν πολλές ενδιάμεσες βαθμίδες κινδύνου. Γι’ αυτό η προστασία των μικρότερων γλωσσικών κοινοτήτων και η μετάδοση της γλώσσας στις νεότερες γενιές είναι καθοριστικές για τη διατήρηση της παγκόσμιας γλωσσικής ποικιλομορφίας.