Υπάρχουν πραγματικά "λάθη" στη γλώσσα;

«Αυτό δεν είναι σωστό ελληνικό.»

«Οι νέοι δεν ξέρουν πια να μιλούν.»

«Αυτή η λέξη δεν υπάρχει.»

«Η γλώσσα μας καταστρέφεται.»

Πιθανότατα έχουμε ακούσει κάποια από αυτές τις φράσεις. Ίσως έχουμε πει και εμείς κάποια από αυτές.

Η γλώσσα είναι ένα από τα λίγα πράγματα για τα οποία σχεδόν όλοι έχουμε ισχυρές απόψεις. Και αυτό είναι λογικό: τη χρησιμοποιούμε κάθε μέρα, αποτελεί μέρος της ταυτότητάς μας και μέσω αυτής επικοινωνούμε, εργαζόμαστε, ερωτευόμαστε, τσακωνόμαστε και σκεφτόμαστε.

Όμως υπάρχει ένα ενδιαφέρον παράδοξο.

Πολλοί από τους κανόνες που θεωρούμε αυτονόητους δεν είναι τόσο αυτονόητοι για έναν γλωσσολόγο.

Γιατί η πρώτη ερώτηση της γλωσσολογίας δεν είναι:

«Πώς πρέπει να μιλούν οι άνθρωποι;»

Αλλά:

«Πώς μιλούν πραγματικά οι άνθρωποι — και γιατί;»

Και αυτή η μικρή αλλαγή στην ερώτηση αλλάζει σχεδόν τα πάντα.

Ο γλωσσολόγος δεν είναι τροχονόμος της γλώσσας.

Όταν ένας βιολόγος παρατηρεί έναν λύκο, δεν προσπαθεί να του εξηγήσει πώς «πρέπει» να συμπεριφέρεται ένας σωστός λύκος.

Τον παρατηρεί.

Καταγράφει τη συμπεριφορά του και προσπαθεί να καταλάβει τους μηχανισμούς που την προκαλούν.

Κάπως έτσι αντιμετωπίζει τη γλώσσα και η σύγχρονη γλωσσολογία.

Ο γλωσσολόγος παρατηρεί τι λένε οι άνθρωποι, σε ποιες περιστάσεις το λένε, ποιοι χρησιμοποιούν μια συγκεκριμένη μορφή, πώς αλλάζει αυτή στον χρόνο και ποιοι γραμματικοί κανόνες κρύβονται πίσω από τη χρήση της.

Αυτή η προσέγγιση ονομάζεται περιγραφική — descriptive.

Απέναντί της τοποθετείται παραδοσιακά η ρυθμιστική ή κανονιστική — prescriptive προσέγγιση: η προσπάθεια να καθοριστεί πώς πρέπει να χρησιμοποιείται η γλώσσα.

Η διάκριση είναι χρήσιμη, αν και η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη: η σύγχρονη έρευνα επισημαίνει ότι περιγραφή και ρύθμιση δεν είναι πάντοτε δύο απολύτως αντίθετοι κόσμοι. Τα λεξικά, οι γραμματικές, η εκπαίδευση και οι οδηγοί ύφους μπορούν να περιγράφουν πραγματική χρήση και ταυτόχρονα να προτείνουν συμβάσεις.

Το σημαντικό είναι να μην μπερδεύουμε την επιστημονική περιγραφή της γλώσσας με την κοινωνική απόφαση ότι μια συγκεκριμένη μορφή προτιμάται σε ένα συγκεκριμένο περιβάλλον.

Άρα η γλωσσολογία λέει ότι «δεν υπάρχουν λάθη»;

Όχι ακριβώς.

Αυτό είναι μία από τις συχνότερες παρεξηγήσεις.

Κάθε φυσική γλώσσα έχει γραμματικούς περιορισμούς.

Ένας φυσικός ομιλητής γνωρίζει —χωρίς απαραίτητα να μπορεί να εξηγήσει το γιατί— ότι ορισμένες δομές λειτουργούν στη γλώσσα του και άλλες όχι.

Δεν χρειαζόμαστε σχολικό βιβλίο για να αποκτήσουμε μεγάλο μέρος αυτής της γνώσης. Τα παιδιά αρχίζουν να κατακτούν εξαιρετικά περίπλοκα γλωσσικά συστήματα πολύ πριν μάθουν τι σημαίνει «ρήμα», «αντικείμενο» ή «δευτερεύουσα πρόταση».

Επομένως η γλωσσολογία δεν ισχυρίζεται ότι οποιαδήποτε τυχαία ακολουθία λέξεων είναι εξίσου αποδεκτή.

Ισχυρίζεται κάτι διαφορετικό:

Όταν εκατομμύρια φυσικοί ομιλητές χρησιμοποιούν συστηματικά μια κατασκευή, δεν αρκεί να την απορρίψουμε ως «λάθος». Πρέπει πρώτα να εξετάσουμε ποιος τη χρησιμοποιεί, πού, πότε και σύμφωνα με ποιο γλωσσικό σύστημα.

Το μεγάλο μπέρδεμα: γραμματικό ≠ πρότυπο

Εδώ βρίσκεται ίσως το σημαντικότερο σημείο.

Μια γλωσσική μορφή μπορεί να είναι απολύτως συστηματική μέσα σε μια διάλεκτο και ταυτόχρονα να μην ανήκει στην πρότυπη ποικιλία.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η διάλεκτος «δεν έχει γραμματική».

Το αντίθετο.

Οι διάλεκτοι έχουν κανόνες.

Και μάλιστα πολύ συγκεκριμένους.

Ένας ομιλητής μιας τοπικής ποικιλίας δεν δημιουργεί τυχαία προτάσεις κάθε φορά που ανοίγει το στόμα του. Ακολουθεί ένα σύστημα κανόνων που έχει κατακτήσει ως μέλος της γλωσσικής του κοινότητας.

Γι' αυτό στη γλωσσολογία οι όροι μη πρότυπο και αντιγραμματικό δεν σημαίνουν το ίδιο πράγμα.

Μια κατασκευή μπορεί να είναι μη πρότυπη αλλά γραμματική μέσα σε μια συγκεκριμένη ποικιλία.

Και αυτή η διάκριση είναι θεμελιώδης.

Τότε τι είναι η «πρότυπη γλώσσα»;

Εδώ τα πράγματα γίνονται ακόμη πιο ενδιαφέροντα.

Η πρότυπη γλώσσα δεν είναι απλώς «η γλώσσα χωρίς λάθη».

Είναι μια ποικιλία που, μέσα από ιστορικές και κοινωνικές διαδικασίες, απέκτησε ιδιαίτερο κύρος και κωδικοποιήθηκε σε γραμματικές, λεξικά, σχολικά βιβλία και θεσμούς.

Χρησιμοποιείται συνήθως στην εκπαίδευση, στη διοίκηση, στη νομοθεσία και σε πολλές μορφές δημόσιας και επίσημης επικοινωνίας.

Και αυτό είναι εξαιρετικά χρήσιμο.

Ένα κοινό πρότυπο μπορεί να διευκολύνει την επικοινωνία ανάμεσα σε ανθρώπους διαφορετικών περιοχών και κοινωνικών ομάδων.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν κάνουμε ένα επιπλέον άλμα:

«Αυτή η ποικιλία χρησιμοποιείται ως πρότυπη»

μετατρέπεται σε

«Αυτή η ποικιλία είναι από τη φύση της καλύτερη από τις άλλες».

Το δεύτερο δεν προκύπτει από το πρώτο.

Μιλάς διαφορετικά στη γιαγιά σου και σε μια συνέντευξη εργασίας.

Υπάρχει ακόμη μία διάκριση που συχνά χάνεται στις συζητήσεις περί «σωστού».

Το ύφος.

Φανταστείτε ότι στέλνετε μήνυμα σε έναν φίλο:

«Έρχομαι σε 5 λεπτά 😅»

Και τώρα φανταστείτε ότι γράφετε αίτηση για μια υποτροφία.

Πιθανότατα δεν θα χρησιμοποιήσετε την ίδια γλώσσα.

Αυτό δεν σημαίνει ότι στη μία περίπτωση «ξέρετε ελληνικά» και στην άλλη όχι.

Σημαίνει ότι διαθέτετε την ικανότητα να προσαρμόζετε τη γλώσσα σας στο κοινωνικό πλαίσιο.

Και αυτή είναι γλωσσική δεξιότητα.

Το επίσημο ύφος δεν είναι η μοναδική «πραγματική» γλώσσα και η καθημερινή ομιλία μια κατεστραμμένη εκδοχή της.

Είναι διαφορετικοί τρόποι χρήσης του ίδιου τεράστιου γλωσσικού ρεπερτορίου.

«Μα αυτή η λέξη δεν υπάρχει!» Αυτή ίσως είναι μία από τις πιο παράξενες φράσεις που λέμε για τη γλώσσα.

Αν κάποιος χρησιμοποιεί μια λέξη και ένας άλλος την καταλαβαίνει, τότε —με μια πολύ ουσιαστική έννοια— η λέξη υπάρχει ήδη ως γλωσσικό γεγονός.

Το πραγματικό ερώτημα είναι διαφορετικό:

Πόσο διαδεδομένη είναι;

Πόσο παλιά είναι;

Σε ποιες ομάδες χρησιμοποιείται;

Έχει περάσει στον γραπτό λόγο;

Θεωρείται επίσημη, ανεπίσημη, διαλεκτική ή αργκοτική;

Έχει καταγραφεί στα λεξικά;

Και εδώ χρειάζεται να αντιστρέψουμε μια πολύ συνηθισμένη αντίληψη:

Τα λεξικά δεν δημιουργούν τις λέξεις.

Κατά κανόνα προσπαθούν να καταγράψουν τη χρήση τους.

Μια λέξη δεν αρχίζει μαγικά να υπάρχει την ημέρα που μπαίνει σε ένα λεξικό.

Οι νέοι «καταστρέφουν» τη γλώσσα;

Κάθε γενιά φαίνεται να πιστεύει ότι η επόμενη μιλά λίγο χειρότερα.

Οι νέοι χρησιμοποιούν slang.

Συντομεύουν.

Δανείζονται ξένες λέξεις.

Αλλάζουν σημασίες.

Παίζουν με την ορθογραφία.

Και σήμερα προσθέτουν emojis, memes, hashtags και εκφράσεις που μπορούν να γεννηθούν στο διαδίκτυο και να ταξιδέψουν σε ολόκληρο τον κόσμο μέσα σε λίγες ημέρες.

Όμως τίποτε από αυτά δεν αποτελεί από μόνο του ένδειξη γλωσσικής παρακμής.

Αποτελεί ένδειξη γλωσσικής αλλαγής.

Οι γλώσσες αλλάζουν επειδή χρησιμοποιούνται.

Αν μια γλώσσα σταματούσε πραγματικά να αλλάζει, ένα πιθανό σενάριο θα ήταν πολύ πιο ανησυχητικό:

να είχαν σταματήσει οι άνθρωποι να τη χρησιμοποιούν ως ζωντανή γλώσσα.

Το «λάθος» του σήμερα μπορεί να είναι η γραμματική του αύριο.

Η ιστορία των γλωσσών είναι γεμάτη μορφές που κάποτε θεωρήθηκαν νέες, λαϊκές, παράξενες ή ανεπιθύμητες και αργότερα έγιναν απολύτως φυσιολογικές.

Αυτό συμβαίνει επειδή η γλωσσική αλλαγή συνήθως δεν περιμένει την άδεια μιας επιτροπής.

Μια καινοτομία εμφανίζεται.

Χρησιμοποιείται από κάποιους ανθρώπους.

Διαδίδεται.

Μπορεί να αποκτήσει κοινωνικούς συμβολισμούς.

Ίσως εξαφανιστεί.

Ίσως όμως επικρατήσει.

Και μερικές γενιές αργότερα, οι απόγονοι των ανθρώπων που κάποτε την κατέκριναν μπορεί να τη χρησιμοποιούν χωρίς καν να γνωρίζουν ότι υπήρξε ποτέ αντικείμενο διαμάχης.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε καινοτομία θα επιβιώσει.

Οι περισσότερες πιθανότατα δεν θα το κάνουν.

Η γλωσσική αλλαγή δεν έχει προδιαγεγραμμένο αποτέλεσμα.

Γιατί όμως μας ενοχλούν τόσο πολύ τα «λάθη»;

Επειδή οι κρίσεις για τη γλώσσα πολύ συχνά δεν αφορούν μόνο τη γλώσσα.

Η προφορά μπορεί να μας πληροφορεί —ή να μας κάνει να νομίζουμε ότι μας πληροφορεί— για την καταγωγή κάποιου.

Το λεξιλόγιο μπορεί να συνδεθεί με ηλικία ή κοινωνική ομάδα.

Μια διάλεκτος μπορεί να συνδεθεί με μια περιοχή.

Ένα συγκεκριμένο ύφος μπορεί να θεωρείται μορφωμένο, λαϊκό, νεανικό, επαγγελματικό ή παλιομοδίτικο.

Έτσι οι γλωσσικές μορφές αποκτούν κοινωνικές σημασίες.

Και όταν χαρακτηρίζουμε έναν τρόπο ομιλίας «άσχημο», «τεμπέλικο» ή «αγράμματο», υπάρχει ο κίνδυνος να μην αξιολογούμε μόνο μια πρόταση.

Μπορεί, χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε, να αξιολογούμε τους ανθρώπους που τη χρησιμοποιούν.

Αυτός είναι ένας από τους λόγους που η κοινωνιογλωσσολογία ενδιαφέρεται τόσο πολύ για τις γλωσσικές στάσεις.

Πρέπει λοιπόν να σταματήσουμε να διορθώνουμε;

Ούτε αυτό είναι απαραίτητα η λύση.

Υπάρχουν περιπτώσεις όπου η διόρθωση είναι χρήσιμη.

Ένας μαθητής χρειάζεται να μάθει την ορθογραφική σύμβαση.

Ένας δημοσιογράφος χρειάζεται ένα συνεπές ύφος.

Ένα επιστημονικό άρθρο ακολουθεί συγκεκριμένες συμβάσεις.

Ένα νομικό κείμενο χρειάζεται ακρίβεια.

Και κάποιος που μαθαίνει μια ξένη γλώσσα θέλει εύλογα να γνωρίζει ποιες μορφές χρησιμοποιούνται από τους ομιλητές της και ποιες όχι.

Το κλειδί είναι να καταλάβουμε τι ακριβώς διορθώνουμε.

Άλλο:

«Αυτή η μορφή δεν χρησιμοποιείται στη συγκεκριμένη πρότυπη γραπτή σύμβαση.»

Και άλλο:

«Όποιος μιλά έτσι δεν ξέρει τη γλώσσα του.»

Η πρώτη πρόταση μπορεί να αποτελεί χρήσιμη πληροφορία.

Η δεύτερη είναι πολύ μεγαλύτερος ισχυρισμός — και συχνά επιστημονικά αδικαιολόγητος.

Ίσως χρειαζόμαστε μια καλύτερη ερώτηση.

Αντί λοιπόν να ρωτάμε συνεχώς:

«Είναι σωστό ή λάθος;»

η γλωσσολογία μάς προτείνει μια σειρά από πολύ πιο ενδιαφέρουσες ερωτήσεις:

Ποιος το λέει;

Σε ποια περιοχή;

Από πότε;

Σε ποιο κοινωνικό περιβάλλον;

Είναι χαρακτηριστικό κάποιας διαλέκτου;

Χρησιμοποιείται στον προφορικό αλλά όχι στον επίσημο γραπτό λόγο;

Είναι νέα αλλαγή ή πολύ παλιότερη απ' όσο νομίζουμε;

Και γιατί κάποιοι άνθρωποι αντιδρούν τόσο έντονα σε αυτή;

Ξαφνικά, ένα «λάθος» μετατρέπεται σε επιστημονικό ερώτημα.

Και εκεί αρχίζουν τα πραγματικά ενδιαφέροντα πράγματα.

Η γλώσσα δεν είναι χάος.

Η αποδοχή της γλωσσικής ποικιλότητας δεν σημαίνει ότι η γλώσσα είναι ένα σύστημα όπου «ο καθένας λέει ό,τι θέλει».

Το αντίθετο.

Ένα από τα εντυπωσιακότερα ευρήματα της γλωσσολογίας είναι ότι πίσω από την τεράστια ποικιλία της ανθρώπινης ομιλίας υπάρχουν συστήματα, κανονικότητες και μοτίβα.

Οι διάλεκτοι έχουν γραμματική.

Η καθημερινή ομιλία έχει γραμματική.

Η αργκό έχει κανόνες.

Ακόμη και οι νεότερες μορφές διαδικτυακής επικοινωνίας αναπτύσσουν συμβάσεις που οι χρήστες μαθαίνουν να αναγνωρίζουν.

Δεν μιλάμε τυχαία.

Μιλάμε διαφορετικά.

Και αυτή είναι μια πολύ σημαντική διαφορά.

Η γλώσσα ανήκει στους ομιλητές της.

Ίσως λοιπόν η σωστή απάντηση στο αρχικό ερώτημα να μην είναι ούτε ένα απλό «ναι» ούτε ένα απλό «όχι».

Ναι, οι γλώσσες έχουν κανόνες και υπάρχουν εκφράσεις που ένας ομιλητής μπορεί να παράγει από παραδρομή ή επειδή δεν έχει κατακτήσει ακόμη ένα συγκεκριμένο σύστημα.

Ναι, υπάρχουν επίσης πρότυπες συμβάσεις που είναι χρήσιμο να γνωρίζουμε και να χρησιμοποιούμε σε συγκεκριμένα περιβάλλοντα.

Αλλά όχι, κάθε απόκλιση από την πρότυπη γλώσσα δεν αποτελεί αυτομάτως γλωσσικό λάθος.

Μπορεί να είναι διάλεκτος.

Μπορεί να είναι ανεπίσημο ύφος.

Μπορεί να είναι κοινωνική ποικιλία.

Μπορεί να είναι γλωσσική αλλαγή που βρίσκεται σε εξέλιξη.

Και μπορεί να είναι ένας κανόνας διαφορετικός από εκείνον που μάθαμε στο σχολείο.

Η γλωσσολογία δεν μας ζητά να εγκαταλείψουμε τους κανόνες.

Μας ζητά κάτι ίσως δυσκολότερο:

να καταλάβουμε από πού προέρχονται, τι περιγράφουν και πότε πραγματικά ισχύουν.

Γιατί πίσω από κάθε «λάθος» μπορεί να κρύβεται μια ιστορία.

Και πίσω από κάθε διαφορετικό τρόπο ομιλίας βρίσκεται ένας άνθρωπος που χρησιμοποιεί ένα από τα πιο περίπλοκα συστήματα που γνωρίζουμε:

την ανθρώπινη γλώσσα.