Η μυστηριώδης Πρωτοϊνδοευρωπαϊκή

Δεν έχουμε ούτε ένα κείμενό της, ούτε μία επιγραφή, ούτε φυσικά κάποια ηχογράφηση. Κι όμως οι γλωσσολόγοι μπορούν να ανακατασκευάσουν λέξεις και στοιχεία της γραμματικής της. Πώς είναι δυνατόν;

Φανταστείτε μια γλώσσα που μιλιόταν χιλιάδες χρόνια πριν.

Κανένα βιβλίο της δεν σώθηκε. Κανείς δεν γνωρίζει πώς την αποκαλούσαν οι ίδιοι οι ομιλητές της. Δεν έχουμε ούτε μία πρόταση γραμμένη από αυτούς.

Κι όμως σήμερα οι γλωσσολόγοι γράφουν λέξεις όπως:

*ph₂tḗr — «πατέρας»

και υποστηρίζουν ότι κάτι περίπου σαν αυτή τη λέξη χρησιμοποιούνταν πριν από χιλιάδες χρόνια.

Η γλώσσα αυτή ονομάζεται Πρωτοϊνδοευρωπαϊκή (Proto-Indo-European, PIE).

Και είναι ίσως η πιο διάσημη «χαμένη» γλώσσα που δεν ανακαλύφθηκε ποτέ σε κάποιο αρχαίο χειρόγραφο.

Ανακατασκευάστηκε.

Μια τεράστια γλωσσική οικογένεια.

Ελληνικά, αγγλικά, ισπανικά, ρωσικά, περσικά και χίντι φαίνονται σήμερα εξαιρετικά διαφορετικά.

Κι όμως ανήκουν στην ίδια μεγάλη οικογένεια: την ινδοευρωπαϊκή.

Η εξήγηση είναι ότι οι μακρινοί πρόγονοί τους προέρχονται από μια παλαιότερη κοινή γλωσσική παράδοση.

Αυτό δεν σημαίνει ότι τα ελληνικά προέρχονται από τα λατινικά ή ότι τα αγγλικά προέρχονται από τα ελληνικά.

Σκεφτείτε ένα οικογενειακό δέντρο.

Τα ελληνικά αποτελούν έναν κλάδο. Τα λατινικά ανήκαν σε άλλον. Τα αγγλικά βρίσκονται στον γερμανικό κλάδο. Τα σανσκριτικά ανήκουν στον ινδοϊρανικό.

Αν κινηθούμε αρκετά προς τα πίσω στο δέντρο, όμως, οι κλάδοι συγκλίνουν σε έναν ανακατασκευασμένο κοινό πρόγονο.

Αυτόν αποκαλούμε Πρωτοϊνδοευρωπαϊκή.

Πώς ανακατασκευάζεις κάτι που δεν έχεις ακούσει ποτέ;

Με σύγκριση.

Ας πάρουμε τη λέξη «πατέρας»:

• αρχαία ελληνικά: πατήρ
• λατινικά: pater
• σανσκριτικά: pitṛ́
• αγγλικά: father

Με την πρώτη ματιά, το αγγλικό father φαίνεται να χαλάει την παρέα.

Αλλά όπως είδαμε στο προηγούμενο άρθρο, οι γλωσσολόγοι δεν ψάχνουν απλώς λέξεις που μοιάζουν. Αναζητούν συστηματικές αντιστοιχίες ήχων.

Όταν οι ίδιες αντιστοιχίες εμφανίζονται ξανά και ξανά σε πολλές συγγενικές λέξεις, μπορούμε να εργαστούμε προς τα πίσω και να υποθέσουμε ποιος παλαιότερος ήχος εξηγεί καλύτερα τις μεταγενέστερες μορφές.

Αυτή είναι η συγκριτική μέθοδος, το βασικό εργαλείο της ιστορικής γλωσσολογίας για την ανακατασκευή πρωτογλωσσών. ([OUP Academic][3])

Γιατί οι ανακατασκευασμένες λέξεις έχουν αστερίσκο;

Αν ανοίξετε ένα βιβλίο ινδοευρωπαϊκής γλωσσολογίας, θα συναντήσετε μορφές όπως:

*ph₂tḗr

*méh₂tēr

*tréyes

Ο αστερίσκος είναι σημαντικός.

Σημαίνει:

«Αυτή η μορφή δεν έχει καταγραφεί άμεσα. Έχει ανακατασκευαστεί από τα δεδομένα.»

Δεν βρέθηκε δηλαδή κάποια πήλινη πινακίδα που έγραφε *ph₂tḗr.

Οι γλωσσολόγοι συνέκριναν τους απογόνους της λέξης σε διαφορετικές ινδοευρωπαϊκές γλώσσες και ανακατασκεύασαν μια πιθανή προγονική μορφή.

Και δεν ανακατασκευάζονται μόνο μεμονωμένες λέξεις. Με τη συγκριτική μέθοδο μπορούμε να προσεγγίσουμε στοιχεία του παλαιότερου φωνολογικού και μορφολογικού συστήματος μιας πρωτογλώσσας. ([Cambridge][4])

Άρα ξέρουμε ακριβώς πώς μιλούσαν;

Όχι.

Και αυτή είναι μια πολύ σημαντική λεπτομέρεια.

Η Πρωτοϊνδοευρωπαϊκή που βλέπουμε στα γλωσσολογικά εγχειρίδια είναι ένα επιστημονικό μοντέλο ανακατασκευής.

Μια πραγματική γλώσσα έχει διαλέκτους, κοινωνικές ποικιλίες, διαφορετικές προφορές, αλλαγές ανάμεσα στις γενιές και τεράστιες διαφορές από ομιλητή σε ομιλητή.

Η ανακατασκευασμένη πρωτογλώσσα αναγκαστικά εξομαλύνει μεγάλο μέρος αυτής της ποικιλίας. Οι ίδιοι οι ειδικοί επισημαίνουν ότι η έννοια μιας ενιαίας πρωτογλώσσας είναι σε κάποιο βαθμό ιδεατή αναπαράσταση που προκύπτει από τη Συγκριτική μέθοδο.

Άρα, αν ταξιδεύαμε πίσω στον χρόνο, πιθανότατα δεν θα ακούγαμε κάποιον να μιλά ακριβώς όπως σε μια σύγχρονη «ανάγνωση» ανακατασκευασμένης Πρωτοϊνδοευρωπαϊκής.

Η ανακατασκευή δεν είναι ηχογράφηση.

Είναι η καλύτερη εξήγηση που επιτρέπουν τα διαθέσιμα στοιχεία.

Και τι μπορούμε να μάθουμε για τους ανθρώπους που τη μιλούσαν;

Εδώ η ιστορική γλωσσολογία γίνεται σχεδόν αρχαιολογία.

Αν μπορούμε να ανακατασκευάσουμε μια λέξη στην κοινή προγονική γλώσσα, είναι πιθανό η έννοια που εξέφραζε να ήταν γνωστή στους ομιλητές της.

Έτσι οι ερευνητές έχουν προσπαθήσει να ανακατασκευάσουν λεξιλόγιο σχετικό με:

συγγένεια, ζώα, φυτά, μετακινήσεις, κατοικία, τροφή, κοινωνική οργάνωση και υλικό πολιτισμό.

Αυτό ονομάζεται μερικές φορές γλωσσική παλαιοντολογία.

Το ανακατασκευασμένο λεξιλόγιο μπορεί να προσφέρει στοιχεία για τον κόσμο των προϊστορικών ομιλητών και, σε συνδυασμό με την αρχαιολογία και άλλα δεδομένα, να βοηθήσει στη διερεύνηση αρχαίων μετακινήσεων και επαφών. ([OUP Academic][3])

Χρειάζεται όμως προσοχή.

Μια ανακατασκευασμένη λέξη δεν είναι αρχαιολογικό αντικείμενο.

Και η ανακατασκευή μιας γλώσσας δεν σημαίνει αυτομάτως ότι έχουμε εντοπίσει έναν συγκεκριμένο αρχαιολογικό «λαό». Η σύνδεση γλώσσας, γενετικής καταγωγής, πολιτισμού και ταυτότητας είναι πολύ πιο περίπλοκη. ([OUP Academic][6])

Μύθος: «Η Πρωτοϊνδοευρωπαϊκή είναι η πρώτη ανθρώπινη γλώσσα»

Όχι.

Ούτε καν κοντά.

Η ανθρώπινη γλώσσα είναι πολύ αρχαιότερη από την Πρωτοϊνδοευρωπαϊκή.

Η PIE είναι απλώς ο ανακατασκευασμένος κοινός πρόγονος μιας συγκεκριμένης γλωσσικής οικογένειας.

Άλλες οικογένειες έχουν δικές τους ανακατασκευασμένες πρωτογλώσσες. Για παράδειγμα, οι ιστορικοί γλωσσολόγοι έχουν ανακατασκευάσει στοιχεία της Πρωτοσημιτικής, προγόνου της οικογένειας στην οποία ανήκουν μεταξύ άλλων τα αραβικά, τα εβραϊκά και η ακκαδική.

Όσο περισσότερο πηγαίνουμε προς τα πίσω, τόσο δυσκολότερη γίνεται η ανακατασκευή.

Η συγκριτική μέθοδος είναι πανίσχυρη.

Δεν είναι όμως χρονομηχανή.

Μια γλώσσα που υπάρχει μέσα στους απογόνους της.

Αυτό είναι ίσως το πιο όμορφο στοιχείο της Πρωτοϊνδοευρωπαϊκής.

Δεν διαθέτουμε ούτε μία δική της επιγραφή.

Κι όμως κομμάτια της επιβιώνουν σε γλώσσες που μιλιούνται σήμερα από δισεκατομμύρια ανθρώπους.

Μέσα στα ελληνικά.

Μέσα στα αγγλικά.

Μέσα στα περσικά.

Μέσα στα ισπανικά.

Μέσα στα χίντι.

Οι γλωσσολόγοι πήραν αυτά τα διάσπαρτα ίχνη και προσπάθησαν να κινηθούν αντίστροφα μέσα στην ιστορία.

Και έτσι κατάφεραν κάτι εντυπωσιακό:

να ανακατασκευάσουν μέρος μιας γλώσσας που εξαφανίστηκε χιλιάδες χρόνια πριν αφήσει πίσω της οποιοδήποτε γνωστό κείμενο.

Στο επόμενο άρθρο θα ανοίξουμε πραγματικά το «εργαστήριο» του ιστορικού γλωσσολόγου:

«Πώς ανακατασκευάζουμε μια λέξη που μιλιόταν πριν από 5.000 χρόνια;»

Εν τέλει, η Πρωτοϊνδοευρωπαϊκή δεν είναι μια αρχαία γλώσσα που ανακαλύψαμε γραμμένη κάπου· είναι μια χαμένη γλώσσα της οποίας σημαντικά χαρακτηριστικά μπορούμε να ανακατασκευάσουμε συγκρίνοντας συστηματικά τα ίχνη που άφησε στους απογόνους της.