Η γλώσσα των Na’vi στο *Avatar*

Όταν το Avatar του James Cameron εμφανίστηκε στις κινηματογραφικές αίθουσες το 2009, το κοινό γνώρισε όχι μόνο τον εντυπωσιακό κόσμο της Πανδώρας, αλλά και έναν λαό με τη δική του κουλτούρα, τις δικές του παραδόσεις και —κυρίως— τη δική του γλώσσα. Οι Na’vi δεν μιλούν απλώς μια σειρά από φανταστικούς ήχους που επινοήθηκαν για τις ανάγκες της ταινίας. Μιλούν μια κατασκευασμένη γλώσσα, γνωστή ως Na’vi, η οποία δημιουργήθηκε με πραγματικούς γλωσσολογικούς κανόνες.

Πίσω από αυτή τη γλώσσα βρίσκεται ο Αμερικανός γλωσσολόγος Paul Frommer, ο οποίος ανέλαβε να δώσει φωνή στους κατοίκους της Πανδώρας.

Μια γλώσσα φτιαγμένη για έναν άλλο κόσμο

Η δημιουργία της Na’vi ξεκίνησε πριν από την κυκλοφορία της πρώτης ταινίας. Ο James Cameron ήθελε μια γλώσσα που να ακούγεται πραγματικά ξένη στα αυτιά του ανθρώπινου κοινού, αλλά ταυτόχρονα να μπορεί να προφερθεί από τους ηθοποιούς.

Αυτό δημιούργησε μια ιδιαίτερη πρόκληση: η Na’vi έπρεπε να ακούγεται εξωγήινη χωρίς να είναι αδύνατη στην εκμάθηση.

Ο Paul Frommer ανέπτυξε έτσι ένα γλωσσικό σύστημα με δική του φωνολογία, γραμματική και λεξιλόγιο. Οι διάλογοι των Na’vi μπορούσαν πλέον να ακολουθούν συγκεκριμένους κανόνες και οι ηθοποιοί μπορούσαν να μάθουν πραγματικές φράσεις αντί να απομνημονεύουν τυχαίες συλλαβές.

Οι χαρακτηριστικοί ήχοι της Na’vi

Ένα από τα στοιχεία που κάνουν τη Na’vi να ακούγεται τόσο ιδιαίτερη είναι το ηχητικό της σύστημα.

Η γλώσσα χρησιμοποιεί ήχους που δεν είναι συνηθισμένοι στα αγγλικά. Ανάμεσά τους βρίσκονται τα λεγόμενα εκτινασσόμενα σύμφωνα (ejectives), τα οποία γράφονται, μεταξύ άλλων, ως px, tx και kx.

Αυτοί οι ήχοι βοηθούν τη γλώσσα να αποκτήσει την ασυνήθιστη ακουστική ταυτότητα που χρειαζόταν ο κόσμος της Πανδώρας.

Παράλληλα, όμως, ο Frommer έπρεπε να λάβει υπόψη του κάτι πολύ πρακτικό: οι άνθρωποι που θα μιλούσαν τη γλώσσα μπροστά στην κάμερα ήταν πραγματικοί ηθοποιοί. Επομένως, ακόμη και τα πιο ασυνήθιστα στοιχεία έπρεπε να μπορούν να διδαχθούν και να προφερθούν με συνέπεια.

Μια πραγματική γραμματική

Η Na’vi δεν διαθέτει μόνο λέξεις. Διαθέτει και οργανωμένη γραμματική.

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα χαρακτηριστικά της είναι ότι η σειρά των λέξεων μέσα στην πρόταση μπορεί να είναι αρκετά ελεύθερη σε σύγκριση με γλώσσες όπως τα αγγλικά. Αυτό είναι δυνατό επειδή οι γραμματικές σχέσεις μπορούν να δηλώνονται με μορφολογικούς μηχανισμούς.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει επίσης η χρήση ενθημάτων (infixes).

Σε πολλές γλώσσες είμαστε συνηθισμένοι να προσθέτουμε στοιχεία πριν ή μετά από μια λέξη. Στη Na’vi, όμως, ορισμένες γραμματικές πληροφορίες μπορούν να εισάγονται μέσα στο ίδιο το ρήμα.

Με αυτόν τον τρόπο, η μορφή μιας λέξης μπορεί να μας δώσει πληροφορίες για τον χρόνο, τη στάση του ομιλητή ή άλλες γραμματικές και σημασιολογικές αποχρώσεις.

Αυτό αποτελεί ένα από τα χαρακτηριστικά που κάνουν τη Na’vi να φαίνεται διαφορετική, αλλά ταυτόχρονα γλωσσολογικά πειστική.

«Oel ngati kameie»: περισσότερο από ένα «σε βλέπω»

Η γνωστότερη ίσως φράση της Na’vi είναι:

Oel ngati kameie.

Στην ταινία αποδίδεται ως «Σε βλέπω».

Ωστόσο, μέσα στον πολιτισμό των Na’vi η σημασία της είναι βαθύτερη από μια απλή αναφορά στην όραση. Η φράση συνδέεται με την αναγνώριση και την ουσιαστική κατανόηση του άλλου.

Το «βλέπω» αποκτά έτσι πολιτισμική σημασία: δεν αφορά μόνο αυτό που αντιλαμβάνονται τα μάτια, αλλά και την αναγνώριση του προσώπου που βρίσκεται απέναντί μας.

Αυτό είναι ένα εξαιρετικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο μια τεχνητή γλώσσα μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να εκφράσει τις αξίες ενός φανταστικού πολιτισμού.

Γλώσσα και πολιτισμός στην Πανδώρα

Η Na’vi είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα επειδή δεν λειτουργεί ανεξάρτητα από τον κόσμο του Avatar. Συνδέεται με τον τρόπο ζωής των κατοίκων της Πανδώρας, τη σχέση τους με τα ζώα, τη φύση, την οικογένεια και την πνευματική τους αντίληψη για τον κόσμο.

Οι λέξεις μιας γλώσσας μάς αποκαλύπτουν συχνά τι θεωρεί σημαντικό μια κοινωνία. Το ίδιο συμβαίνει και στη φανταστική κοινωνία των Na’vi.

Έτσι, η γλώσσα γίνεται εργαλείο worldbuilding: βοηθά έναν φανταστικό πολιτισμό να φαίνεται πιο ολοκληρωμένος και αληθοφανής.

Ο θεατής δεν βλέπει απλώς εξωγήινους χαρακτήρες. Ακούει έναν λαό που φαίνεται να διαθέτει τη δική του ιστορία και τον δικό του τρόπο να αντιλαμβάνεται την πραγματικότητα.

Όταν ο άνθρωπος πρέπει να μάθει τη γλώσσα του «άλλου»

Υπάρχει όμως και μια βαθύτερη λειτουργία της Na’vi μέσα στην ιστορία.

Ο Jake Sully δεν μπορεί να κατανοήσει πραγματικά τους Na’vi παραμένοντας απλώς ένας εξωτερικός παρατηρητής. Πρέπει να μάθει τον τρόπο ζωής τους — και μέρος αυτής της διαδικασίας είναι η εκμάθηση της γλώσσας τους.

Η γλώσσα επομένως συμβολίζει τη μετάβαση από την παρατήρηση στη συμμετοχή.

Μαθαίνοντας να μιλά όπως οι Na’vi, ο Jake αρχίζει σταδιακά να βλέπει την Πανδώρα όχι ως έναν ξένο κόσμο που πρέπει να εξερευνηθεί ή να κατακτηθεί, αλλά ως έναν τόπο που πρέπει πρώτα να κατανοηθεί.

Με αυτή την έννοια, η γλώσσα βρίσκεται στον πυρήνα ενός από τα σημαντικότερα θέματα του Avatar: για να γνωρίσουμε έναν διαφορετικό πολιτισμό, πρέπει να προσπαθήσουμε να δούμε τον κόσμο μέσα από τη δική του οπτική.

Από την κινηματογραφική οθόνη στον πραγματικό κόσμο

Ίσως το πιο παράξενο κεφάλαιο στην ιστορία της Na’vi άρχισε μετά την προβολή της ταινίας.

Η γλώσσα δημιουργήθηκε για έναν φανταστικό εξωγήινο λαό, αλλά άρχισε να χρησιμοποιείται από πραγματικούς ανθρώπους.

Θαυμαστές του Avatar άρχισαν να μελετούν τη γραμματική της, να μαθαίνουν το λεξιλόγιό της και να επικοινωνούν μεταξύ τους χρησιμοποιώντας Na’vi. Καθώς ο κινηματογραφικός κόσμος του Avatar επεκτάθηκε, αυξήθηκε και το ενδιαφέρον για τη γλώσσα.

Έτσι συνέβη κάτι ιδιαίτερα ενδιαφέρον: μια γλώσσα που δημιουργήθηκε για να κάνει έναν φανταστικό πολιτισμό πιο αληθοφανή απέκτησε πραγματική κοινότητα μαθητών και ομιλητών.

Na’vi και Tolkien: δύο διαφορετικοί δρόμοι

Η σύγκριση με τις γλώσσες του Tolkien είναι αναπόφευκτη, αλλά αποκαλύπτει και μια σημαντική διαφορά.

Ο Tolkien ανέπτυσσε τις γλώσσες του επί δεκαετίες ως μέρος ενός τεράστιου μυθολογικού και ιστορικού συστήματος. Η Quenya και η Sindarin διαθέτουν φανταστικούς γλωσσικούς προγόνους και μια μακρά εσωτερική ιστορία γλωσσικών αλλαγών.

Η Na’vi ξεκίνησε από διαφορετική ανάγκη: έπρεπε να λειτουργήσει μπροστά στην κάμερα.

Έπρεπε να είναι αρκετά διαφορετική ώστε να ανήκει σε έναν εξωγήινο πολιτισμό, αρκετά οργανωμένη ώστε να αποτελεί πραγματικό γλωσσικό σύστημα και αρκετά προσιτή ώστε να μπορούν οι ηθοποιοί να τη μάθουν.

Και οι δύο περιπτώσεις, όμως, αποδεικνύουν το ίδιο πράγμα: μια καλά σχεδιασμένη τεχνητή γλώσσα μπορεί να κάνει έναν φανταστικό κόσμο πολύ πιο πειστικό.

Όταν ένας φανταστικός κόσμος αποκτά φωνή

Η Na’vi αποτελεί ένα από τα γνωστότερα σύγχρονα παραδείγματα κατασκευασμένης γλώσσας στον κινηματογράφο.

Η επιτυχία της δεν βρίσκεται μόνο στους ασυνήθιστους ήχους ή στις εξωτικές λέξεις της. Βρίσκεται στο γεγονός ότι η γλώσσα συνδέεται οργανικά με τον πολιτισμό που υποτίθεται ότι τη δημιούργησε.

Μέσα από αυτήν, η Πανδώρα αποκτά κάτι περισσότερο από εντυπωσιακά τοπία και φανταστικά πλάσματα. Αποκτά φωνή.

Και ίσως αυτό είναι το μεγαλύτερο επίτευγμα μιας επιτυχημένης τεχνητής γλώσσας: όταν ακούμε τους χαρακτήρες να μιλούν, για λίγες στιγμές ξεχνάμε ότι κάποιος γλωσσολόγος δημιούργησε αυτές τις λέξεις στη Γη.

Μοιάζει σαν η γλώσσα να υπήρχε πάντοτε εκεί, κάπου στα δάση της Πανδώρας, περιμένοντας απλώς να την ακούσουμε.