Γλώσσα ή διάλεκτος;

Φανταστείτε δύο ανθρώπους.

Ο ένας μιλά μια ποικιλία που έχει εκατομμύρια ομιλητές, δική της γραμματική, δικό της λεξιλόγιο και ιστορία αιώνων.

Όμως δεν είναι η γλώσσα του σχολείου.

Δεν είναι η γλώσσα της διοίκησης.

Δεν εμφανίζεται συχνά στις ειδήσεις.

Και πολλοί τη χαρακτηρίζουν απλώς:

«διάλεκτο».

Τώρα φανταστείτε δύο άλλους ανθρώπους.

Ο καθένας δηλώνει ότι μιλά διαφορετική γλώσσα.

Υπάρχουν διαφορετικά λεξικά.

Διαφορετικές επίσημες ονομασίες.

Διαφορετικές εθνικές ταυτότητες.

Κι όμως μπορούν να συζητήσουν μεταξύ τους χωρίς ιδιαίτερη δυσκολία.

Ποιο ζευγάρι μιλά διαφορετικές γλώσσες;

Η απάντηση φαίνεται ότι θα έπρεπε να είναι εύκολη.

Δεν είναι.

Γιατί μία από τις απλούστερες ερωτήσεις που μπορούμε να κάνουμε για τη γλώσσα —

«Αυτό είναι γλώσσα ή διάλεκτος;»

— έχει μία από τις πιο περίπλοκες απαντήσεις.

Τι είναι τελικά μια διάλεκτος;

Στην καθημερινή χρήση η λέξη «διάλεκτος» συχνά κουβαλά μια παράξενη σκιά.

Λέμε:

«Αυτός μιλά διάλεκτο.»

Σπάνια λέμε:

«Εγώ μιλάω διάλεκτο.»

Η εντύπωση είναι ότι η γλώσσα είναι η «κανονική» μορφή, ενώ η διάλεκτος είναι μια τοπική, αλλοιωμένη ή λιγότερο σωστή εκδοχή της.

Για τη γλωσσολογία όμως αυτή η αντίληψη είναι προβληματική.

Όλοι μιλάμε κάποια γλωσσική ποικιλία.

Και η πρότυπη γλώσσα είναι και αυτή μια ποικιλία.

Απλώς είναι μια ποικιλία που, για ιστορικούς και κοινωνικούς λόγους, απέκτησε ιδιαίτερο κύρος και συγκεκριμένες θεσμικές λειτουργίες.

Οι Chambers και Trudgill το διατυπώνουν πολύ καθαρά στη Dialectology: δεν υπάρχει γλωσσολογικός λόγος να θεωρήσουμε μια διάλεκτο εγγενώς ανώτερη από κάποια άλλη.

Με άλλα λόγια:

«πρότυπο» δεν σημαίνει «γλωσσολογικά καλύτερο».

Οι διάλεκτοι έχουν γραμματική.

Ας καταρρίψουμε πρώτα έναν βασικό μύθο.

Μια διάλεκτος δεν είναι μια γλώσσα στην οποία οι άνθρωποι «δεν έμαθαν καλά τους κανόνες».

Έχει δικούς της κανόνες.

Δική της προφορά.

Δικό της λεξιλόγιο.

Μπορεί να έχει δικές της μορφολογικές και συντακτικές δομές.

Και οι φυσικοί ομιλητές της γνωρίζουν αυτούς τους κανόνες χωρίς να χρειάζεται να τους έχουν διδαχθεί στο σχολείο.

Αυτό ακριβώς είδαμε και στο άρθρο για τα γλωσσικά «λάθη».

Το ότι μια μορφή δεν ανήκει στην πρότυπη ποικιλία δεν σημαίνει ότι είναι τυχαία.

Μη πρότυπο δεν σημαίνει χωρίς σύστημα.

Άρα απλώς μετράμε πόσο διαφορετικές είναι δύο ποικιλίες;

Ακούγεται λογικό.

Αν δύο τρόποι ομιλίας μοιάζουν πολύ, είναι διάλεκτοι της ίδιας γλώσσας.

Αν διαφέρουν πολύ, είναι διαφορετικές γλώσσες.

Μόνο που αμέσως εμφανίζεται ένα πρόβλημα:

πόσο διαφορετικές;

10%;

30%;

60%;

Και τι ακριβώς μετράμε;

Λέξεις;

Προφορά;

Γραμματική;

Σύνταξη;

Κατανόηση;

Ίσως η λύση είναι η αμοιβαία κατανόηση.

Υπάρχει όμως ένα φαινομενικά καλύτερο κριτήριο.

Αν οι δύο ομάδες καταλαβαίνουν η μία την άλλη, μιλούν διαλέκτους της ίδιας γλώσσας.

Αν δεν καταλαβαίνονται, μιλούν διαφορετικές γλώσσες.

Αυτό ονομάζεται ως ο κανόνας της αμοιβαίας κατανόησης.

Και είναι πράγματι χρήσιμη έννοια.

Δεν λύνει όμως το πρόβλημα.

Γιατί η αμοιβαία κατανόηση δεν αρκεί;

Πρώτον, η κατανόηση δεν είναι διακόπτης:

ON / OFF.

Υπάρχουν βαθμοί.

Μπορεί να καταλαβαίνω το 90% μιας γειτονικής ποικιλίας.

Ή το 60%.

Ή να καταλαβαίνω όταν ο άλλος μιλά αργά αλλά όχι όταν μιλά φυσιολογικά.

Πού ακριβώς βρίσκεται το σύνορο;

Δεύτερον, η κατανόηση μπορεί να είναι ασύμμετρη.

Οι ομιλητές της Α μπορεί να καταλαβαίνουν πολύ καλά τη Β, επειδή εκτίθενται συχνά σε αυτή μέσω τηλεόρασης, εκπαίδευσης ή μετακίνησης.

Οι ομιλητές της Β όμως μπορεί να έχουν ελάχιστη επαφή με την Α.

Άρα μπορεί να συμβεί:

Α καταλαβαίνει Β.

Β δεν καταλαβαίνει τόσο καλά Α.

Πρόκειται για την ίδια γλώσσα ή όχι;

Ένα υπέροχο παράδειγμα βρίσκεται πολύ κοντά μας: η κυπριακή ελληνική

Η κυπριακή ελληνική χαρακτηρίζεται στη γλωσσολογική βιβλιογραφία ως διάλεκτος της Νέας Ελληνικής.

Αλλά είναι αρκετά διαφορετική από την Πρότυπη Νέα Ελληνική.

Έχει ιδιαίτερη φωνολογία.

Διαφορετικά φωνητικά χαρακτηριστικά.

Δικό της λεξιλόγιο.

Γραμματικές ιδιαιτερότητες.

Και εσωτερική γεωγραφική ποικιλότητα.

Ένας ομιλητής από την Ελλάδα που δεν έχει προηγούμενη έκθεση σε αυθεντική, γρήγορη κυπριακή ομιλία μπορεί να δυσκολευτεί σημαντικά να την καταλάβει.

Ο Κύπριος ομιλητής όμως συνήθως έχει πολύ μεγαλύτερη έκθεση στην Πρότυπη Νέα Ελληνική μέσω της εκπαίδευσης, των μέσων ενημέρωσης και άλλων θεσμών.

Έτσι η κατανόηση δεν χρειάζεται να είναι συμμετρική.

Και εδώ αρχίζουμε να βλέπουμε κάτι σημαντικό:

η σχέση ανάμεσα σε δύο ποικιλίες δεν είναι μόνο γλωσσική. Είναι και κοινωνική.

Γιατί λοιπόν τα κυπριακά θεωρούνται διάλεκτος και όχι ξεχωριστή γλώσσα;

Δεν υπάρχει μία μοναδική απάντηση.

Υπάρχει κοινή ιστορική καταγωγή.

Υπάρχει ισχυρή ελληνική γλωσσική και πολιτισμική ταυτότητα μεταξύ των Ελληνοκυπρίων.

Υπάρχει η Πρότυπη Νέα Ελληνική ως επίσημη και εκπαιδευτική ποικιλία.

Υπάρχει μακρόχρονη κοινωνική σχέση ανάμεσα στις δύο ποικιλίες.

Και υπάρχει ο τρόπος με τον οποίο οι ίδιοι οι ομιλητές αντιλαμβάνονται τη γλωσσική τους ταυτότητα.

Η ταξινόμηση λοιπόν δεν προκύπτει απλώς από το ερώτημα:

«Πόσες λέξεις διαφέρουν;» Και τώρα ας ταξιδέψουμε βορειότερα.

Για μεγάλο μέρος του 20ού αιώνα συναντούμε τον όρο:

σερβοκροατικά.

Μετά τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας, το γλωσσικό και πολιτικό τοπίο άλλαξε.

Σήμερα μιλάμε επισήμως για:

σερβικά,

κροατικά,

βοσνιακά,

μαυροβουνιακά.

Υπάρχουν διαφορές στο λεξιλόγιο.

Στην προφορά.

Σε ορισμένες γραμματικές προτιμήσεις.

Σε ορθογραφικές και τυποποιητικές πρακτικές.

Αλλά υπάρχει επίσης πολύ υψηλός βαθμός αμοιβαίας κατανόησης.

Η σύγχρονη γλωσσολογική βιβλιογραφία συχνά χρησιμοποιεί τον ουδέτερο συνδυαστικό όρο BCMS — Bosnian/Croatian/Montenegrin/Serbian όταν ενδιαφέρεται για το κοινό διαλεκτικό συνεχές χωρίς να θέλει να ακυρώσει τις σημερινές επίσημες και κοινωνικές ταυτότητες.

Τι συνέβη λοιπόν;

Άλλαξε ξαφνικά η γραμματική μέσα σε μια νύχτα;

Όχι.

Άλλαξε όμως ο πολιτικός χάρτης.

Τα κράτη.

Οι θεσμοί.

Οι εθνικές ταυτότητες.

Η εκπαίδευση.

Η τυποποίηση.

Και οι ονομασίες των γλωσσών απέκτησαν τεράστια συμβολική σημασία.

Εδώ φαίνεται καθαρά ότι το «γλώσσα ή διάλεκτος» δεν μπορεί να απαντηθεί μόνο με μια γραμματική.

«Μια γλώσσα είναι μια διάλεκτος με στρατό και ναυτικό».

Εδώ εμφανίζεται μία από τις διασημότερες φράσεις στην ιστορία της γλωσσολογίας:

«Μια γλώσσα είναι μια διάλεκτος με στρατό και ναυτικό.»

Η φράση συνδέθηκε ιδιαίτερα με τον γλωσσολόγο Max Weinreich.

Δεν πρέπει να τη διαβάσουμε ως επιστημονικό ορισμό.

Δεν σημαίνει ότι για να γίνει μια διάλεκτος γλώσσα χρειάζεται κυριολεκτικά… πολεμικό πλοίο.

Είναι ένα ευφυολόγημα που φωτίζει κάτι βαθύτερο:

το κοινωνικό και πολιτικό κύρος παίζει τεράστιο ρόλο στο ποιες ποικιλίες αποκτούν το καθεστώς της «γλώσσας».

Πώς μια διάλεκτος γίνεται πρότυπη γλώσσα;

Ας φανταστούμε μια χώρα με πολλές τοπικές ποικιλίες.

Για αιώνες οι άνθρωποι μιλούν διαφορετικά από πόλη σε πόλη και από περιοχή σε περιοχή.

Κάποια στιγμή μία ποικιλία αρχίζει να αποκτά ιδιαίτερο κύρος.

Ίσως επειδή μιλιέται:

στην πρωτεύουσα,

στην αυλή,

στο διοικητικό κέντρο,

στην οικονομικά ισχυρότερη περιοχή,

ή από μια ομάδα με μεγάλη κοινωνική επιρροή.

Στη συνέχεια αρχίζει η τυποποίηση.

Γράφονται γραμματικές.

Λεξικά.

Ορθογραφικοί κανόνες.

Σχολικά εγχειρίδια.

Η συγκεκριμένη ποικιλία χρησιμοποιείται στη διοίκηση.

Στο σχολείο.

Στον Τύπο.

Αργότερα στο ραδιόφωνο και την τηλεόραση.

Μετά από αρκετές γενιές συμβαίνει κάτι ψυχολογικά πανίσχυρο.

Οι άνθρωποι ξεχνούν ότι η πρότυπη γλώσσα ήταν και αυτή κάποτε μία ποικιλία ανάμεσα σε άλλες.

Αρχίζει να φαίνεται σαν:

«η γλώσσα».

Και οι υπόλοιπες γίνονται:

«οι διάλεκτοι».

Κάτι παρόμοιο συνέβη και στην Ελλάδα.

Η γλωσσική ιστορία του νεότερου ελληνικού κράτους είναι ένα εξαιρετικό παράδειγμα του πόσο στενά μπορούν να συνδεθούν γλώσσα, εκπαίδευση, κράτος και ιδεολογία.

Για μεγάλο χρονικό διάστημα η Ελλάδα βίωσε το περίφημο γλωσσικό ζήτημα.

Από τη μία πλευρά υπήρχε η καθαρεύουσα, μια λόγια και αρχαΐζουσα ποικιλία που χρησιμοποιήθηκε σε μεγάλο βαθμό από το κράτος και σε επίσημα περιβάλλοντα.

Από την άλλη υπήρχε η δημοτική, που συνδεόταν περισσότερο με τη ζωντανή καθομιλουμένη.

Η σύγκρουση δεν αφορούσε απλώς το:

«ποια γραμματική είναι καλύτερη».

Αφορούσε:

την ιστορία,

την εκπαίδευση,

την εθνική ταυτότητα,

τη σχέση με την αρχαιότητα,

την κοινωνική τάξη,

και την πολιτική.

Το 1976 η δημοτική καθιερώθηκε ως γλώσσα της εκπαίδευσης και της διοίκησης, και στη συνέχεια διαμορφώθηκε το σύγχρονο πρότυπο που χρησιμοποιούμε σήμερα.

Αυτό που σήμερα μας φαίνεται «φυσικό» είναι επομένως και αποτέλεσμα συγκεκριμένης ιστορικής διαδρομής.

Άρα η πρότυπη γλώσσα είναι κακή;

Καθόλου.

Η ύπαρξη ενός κοινού προτύπου είναι εξαιρετικά χρήσιμη.

Φανταστείτε:

σχολικά βιβλία,

νόμους,

ιατρικές οδηγίες,

επιστημονικά κείμενα,

δημόσια διοίκηση,

πανεθνικά μέσα ενημέρωσης

χωρίς καμία κοινή σύμβαση.

Η τυποποίηση διευκολύνει την επικοινωνία ανάμεσα σε ανθρώπους διαφορετικών περιοχών.

Το πρόβλημα δεν είναι ότι υπάρχει πρότυπη γλώσσα.

Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν από αυτό συμπεραίνουμε ότι:

οι άλλες ποικιλίες είναι γλωσσολογικά κατώτερες.

Δεν είναι.

Έχουν απλώς διαφορετική κοινωνική ιστορία.

«Μα η διάλεκτος δεν έχει λεξικό!»

Μπορεί.

Αλλά αυτό δεν λέει τίποτα για το αν έχει γραμματική.

Τα λεξικά και οι γραμματικές είναι περιγραφές γλωσσικών συστημάτων.

Δεν είναι αυτά που δημιουργούν τα συστήματα.

Μια γλώσσα μπορεί να υπάρχει για αιώνες χωρίς τυπωμένο λεξικό.

Άλλωστε το μεγαλύτερο μέρος της ανθρώπινης γλωσσικής ιστορίας συνέβη πριν από την εκτεταμένη χρήση της γραφής.

Και ακόμη σήμερα υπάρχουν γλώσσες με περιορισμένη ή χωρίς καθιερωμένη γραπτή παράδοση.

Δεν είναι λιγότερο γλώσσες γι' αυτό.

«Μα δεν γράφεται!»

Και πάλι:

η γραφή και η γλώσσα δεν είναι το ίδιο πράγμα.

Οι άνθρωποι μιλούσαν δεκάδες χιλιάδες χρόνια πριν εμφανιστούν τα πρώτα συστήματα γραφής.

Ένα παιδί μαθαίνει να μιλά φυσικά.

Δεν μαθαίνει όμως να γράφει αν δεν διδαχθεί.

Η γραφή είναι μια εκπληκτική πολιτισμική τεχνολογία που αναπαριστά τη γλώσσα.

Δεν είναι προϋπόθεση για την ύπαρξή της.

Άρα:

«δεν έχει επίσημη ορθογραφία»

δεν σημαίνει:

«δεν είναι πραγματική γλωσσική ποικιλία».

Και τι γίνεται με τα σύνορα;

Εδώ υπάρχει ένα ακόμη παράδοξο.

Οι γλώσσες δεν υπακούν πάντα στους χάρτες.

Ένα πολιτικό σύνορο είναι μια γραμμή.

Η γλωσσική διαφοροποίηση συχνά είναι ένα συνεχές.

Πηγαίνοντας από χωριό σε χωριό, οι αλλαγές μπορεί να είναι μικρές.

Το χωριό Α καταλαβαίνει το Β.

Το Β καταλαβαίνει το Γ.

Το Γ καταλαβαίνει το Δ.

Αλλά αν ταξιδέψουμε εκατοντάδες χιλιόμετρα, οι δύο άκρες του συνεχούς μπορεί να δυσκολεύονται πολύ να επικοινωνήσουν.

Πού βρίσκεται τότε το σύνορο ανάμεσα στις «γλώσσες»;

Η φύση δεν έχει τραβήξει γραμμή.

Τη γραμμή συχνά τη δημιουργούν:

η γεωγραφία,

η ιστορία,

τα κράτη,

οι εκπαιδευτικοί θεσμοί,

και οι ίδιες οι κοινότητες.

Ένα όνομα μπορεί να είναι πολιτικά τεράστιο

Αν ένας γλωσσολόγος πει:

«Αυτές οι δύο ποικιλίες είναι δομικά πολύ κοντινές»,

αυτό είναι ένας επιστημονικός ισχυρισμός.

Αν πει:

«Άρα είναι η ίδια γλώσσα»,

έχει ήδη μπει σε πολύ πιο περίπλοκο έδαφος.

Γιατί το όνομα μιας γλώσσας μπορεί να αποτελεί μέρος της συλλογικής ταυτότητας εκατομμυρίων ανθρώπων.

Μπορεί να συνδέεται με:

ιστορικές συγκρούσεις,

ανεξαρτησία,

θρησκεία,

αποικιοκρατία,

εθνικά κινήματα,

καταπίεση,

ή προσπάθειες πολιτισμικής αναγνώρισης.

Γι' αυτό η κοινωνιογλωσσολογία δεν μπορεί απλώς να πει:

«Η ταυτότητά σας είναι λάθος επειδή οι γραμματικές σας μοιάζουν.»

Η γλώσσα δεν είναι μόνο δομή.

Είναι και κοινωνικό γεγονός.

Τότε ποιος αποφασίζει;

Ο γλωσσολόγος;

Το κράτος;

Οι ομιλητές;

Η ιστορία;

Η απάντηση είναι:

όλοι αυτοί μπορούν να παίζουν ρόλο — αλλά όχι με τον ίδιο τρόπο.

Ο γλωσσολόγος μπορεί να μετρήσει ομοιότητες και διαφορές.

Να εξετάσει ιστορικές σχέσεις.

Να μελετήσει την αμοιβαία κατανόηση.

Να περιγράψει τη γραμματική.

Να χαρτογραφήσει διαλέκτους.

Αλλά το αν μια κοινότητα αναγνωρίζει τον τρόπο ομιλίας της ως ξεχωριστή γλώσσα είναι και κοινωνικό ζήτημα.

Το αν ένα κράτος θα την αναγνωρίσει επίσημα είναι πολιτικό και νομικό ζήτημα.

Το αν θα διδάσκεται στα σχολεία είναι εκπαιδευτικό ζήτημα.

Το αν θα αποκτήσει λεξικά, γραμματικές και επίσημη ορθογραφία είναι ζήτημα τυποποίησης.

Και όλα αυτά μπορούν να αλληλεπιδρούν.

Ίσως λοιπόν κάνουμε λάθος ερώτηση.

Όταν ρωτάμε:

«Είναι γλώσσα ή διάλεκτος;»

συχνά περιμένουμε μία απάντηση.

Σαν να ρωτάμε:

«Είναι θηλαστικό ή πτηνό;»

Αλλά οι ανθρώπινες γλωσσικές ποικιλίες δεν ταξινομούνται πάντοτε τόσο καθαρά.

Ίσως οι καλύτερες ερωτήσεις είναι:

Πόσο κοντινές είναι αυτές οι ποικιλίες;

Πόσο καταλαβαίνονται οι ομιλητές τους;

Ποια είναι η ιστορική τους σχέση;

Υπάρχει κοινό πρότυπο;

Ποια ποικιλία χρησιμοποιείται στο σχολείο;

Πώς αυτοπροσδιορίζονται οι ίδιοι οι ομιλητές;

Ποια ιστορικά γεγονότα δημιούργησαν τη σημερινή κατάσταση;

Ξαφνικά, αντί για μια ταμπέλα, έχουμε μια ολόκληρη ιστορία.

Η διάλεκτος δεν είναι μια «μικρή γλώσσα».

Και ίσως αυτό είναι το σημαντικότερο πράγμα που αξίζει να κρατήσουμε.

Όταν ένας άνθρωπος μιλά κρητικά, κυπριακά, ποντιακά ή κάποια άλλη ελληνική ποικιλία, δεν χρησιμοποιεί μια αποτυχημένη εκδοχή της πρότυπης ελληνικής.

Χρησιμοποιεί ένα γλωσσικό σύστημα με δική του ιστορία.

Η πρότυπη γλώσσα έχει τεράστια πρακτική αξία.

Αλλά το κύρος της δεν προκύπτει επειδή διαθέτει «περισσότερη γραμματική».

Προκύπτει επειδή μια συγκεκριμένη ιστορική ποικιλία συνδέθηκε με θεσμούς, εκπαίδευση, γραφή και κοινωνική ισχύ.

Και κάπου εδώ επιστρέφουμε στον στρατό και το ναυτικό.

Η διάσημη φράση για τη «διάλεκτο με στρατό και ναυτικό» είναι αστεία επειδή περιέχει μια μεγάλη δόση αλήθειας.

Όχι επειδή τα κράτη δημιουργούν γλώσσες από το μηδέν.

Αλλά επειδή οι κατηγορίες:

«γλώσσα»

και

«διάλεκτος»

δεν είναι πάντοτε καθαρά γλωσσολογικές.

Μέσα τους βρίσκονται αιώνες ιστορίας.

Μετακινήσεις πληθυσμών.

Σχολεία.

Βιβλία.

Πρωτεύουσες.

Σύνορα.

Πόλεμοι.

Εθνικές ταυτότητες.

Και εκατομμύρια άνθρωποι που αποφασίζουν ποια γλωσσική κοινότητα αισθάνονται ότι είναι δική τους.

Γι' αυτό η επόμενη φορά που θα ακούσουμε κάποιον να λέει:

«Αυτό δεν είναι γλώσσα. Είναι απλώς διάλεκτος»,

ίσως αξίζει να κάνουμε μία ακόμη ερώτηση:

«Απλώς διάλεκτος… σύμφωνα με ποιον;»

Γιατί από γλωσσολογική άποψη, η διάλεκτος δεν είναι η φτωχή συγγενής της γλώσσας.

Είναι γλώσσα όπως πραγματικά υπάρχει:

στα στόματα των ανθρώπων.

Συμπερασματικά, η διαφορά ανάμεσα σε «γλώσσα» και «διάλεκτο» δεν καθορίζεται μόνο από το πόσο διαφορετικά μιλούν δύο άνθρωποι· καθορίζεται επίσης από την ιστορία, την τυποποίηση, τους θεσμούς, την ταυτότητα και τον τρόπο με τον οποίο οι ίδιες οι κοινότητες αντιλαμβάνονται τη γλώσσα τους.