Γλώσσα ή διάλεκτος;

Όταν ακούμε κάποιον να μιλά διαφορετικά από εμάς, είναι εύκολο να πούμε: «Αυτό είναι διάλεκτος». Όταν, αντίθετα, ακούμε μια μορφή ομιλίας που τη θεωρούμε πιο επίσημη ή πιο «σωστή», συνήθως την αποκαλούμε «γλώσσα». Στη γλωσσολογία, όμως, τα πράγματα είναι πολύ πιο περίπλοκα.

Τελικά, τι είναι γλώσσα και τι είναι διάλεκτος; Και υπάρχει κάποιο αντικειμενικό κριτήριο που να μας επιτρέπει να πούμε με βεβαιότητα ότι δύο τρόποι ομιλίας είναι διαφορετικές γλώσσες και όχι δύο διάλεκτοι της ίδιας γλώσσας;

Η σύντομη απάντηση είναι: όχι πάντα.

Τι είναι μια διάλεκτος; Με τον όρο «διάλεκτος» οι γλωσσολόγοι περιγράφουν μια γλωσσική ποικιλία που παρουσιάζει συστηματικές διαφορές από άλλες ποικιλίες. Οι διαφορές αυτές μπορεί να αφορούν την προφορά, το λεξιλόγιο, τη γραμματική και τη σύνταξη.

Για παράδειγμα, η κρητική, η κυπριακή και η ποντιακή αποτελούν χαρακτηριστικές ποικιλίες του ελληνικού γλωσσικού χώρου. Δεν πρόκειται απλώς για «λάθη» ή για διαφορετικές προφορές της ίδιας ομιλίας. Έχουν δικά τους χαρακτηριστικά και κανόνες.

Αυτό είναι ένα από τα σημαντικότερα σημεία που πρέπει να κρατήσουμε: διάλεκτος δεν σημαίνει λανθασμένη ή κατώτερη γλώσσα.

Κάθε φυσική γλώσσα παρουσιάζει εσωτερική ποικιλία. Ακόμη και αυτό που αποκαλούμε «κοινή» ή «πρότυπη» γλώσσα είναι, από γλωσσολογική άποψη, μια συγκεκριμένη γλωσσική ποικιλία που απέκτησε ιδιαίτερο κοινωνικό κύρος. Οι γλωσσολόγοι Chambers και Trudgill, για παράδειγμα, επισημαίνουν ότι η πρότυπη μορφή μιας γλώσσας δεν είναι γλωσσικά ανώτερη από τις υπόλοιπες διαλέκτους.

Γιατί λοιπόν μιλάμε για «τη γλώσσα» και «τις διαλέκτους»; Εδώ βρίσκεται ένα ενδιαφέρον παράδοξο.

Στην καθημερινή ζωή έχουμε την εντύπωση ότι υπάρχει πρώτα μια ενιαία «γλώσσα» και έπειτα μερικές διαφορετικές «διάλεκτοι» που αποκλίνουν από αυτήν. Η γλωσσολογική πραγματικότητα είναι συχνά διαφορετική.

Μπορούμε να φανταστούμε μια γλώσσα ως ένα δέντρο. Ο κορμός αντιπροσωπεύει το κοινό γλωσσικό σύστημα, ενώ τα κλαδιά αντιπροσωπεύουν διαφορετικές ποικιλίες που αναπτύχθηκαν μέσα στον χρόνο και στον χώρο.

Το Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας επισημαίνει χαρακτηριστικά ότι η γλώσσα μπορεί να αντιμετωπιστεί ως μια αφηρημένη ενότητα που περιλαμβάνει πολλές επιμέρους διαλέκτους. Τα όρια ανάμεσα στις ποικιλίες δεν είναι πάντοτε απόλυτα.

Για να μπορέσει να γίνει η διάκριση γλώσσας και διαλέκτου, οι γλωσσολόγοι αποφάσισαν ότι πρέπει να πληρούνται κάποια κριτήρια.

Η περίφημη «αμοιβαία κατανόηση» είναι ένα από αυτά.

Ένα κριτήριο που συχνά χρησιμοποιείται για να ξεχωρίσουμε τις γλώσσες από τις διαλέκτους είναι η αμοιβαία καταληπτότητα.

Με απλά λόγια, εξετάζουμε αν δύο άνθρωποι που μιλούν διαφορετικές ποικιλίες μπορούν να καταλάβουν ο ένας τον άλλον χωρίς να έχουν προηγουμένως μάθει τη γλώσσα του άλλου.

Αν δύο ποικιλίες είναι αρκετά κοντά ώστε οι ομιλητές τους να καταλαβαίνονται σχετικά εύκολα, μπορεί να έχουμε δύο διαλέκτους της ίδιας γλώσσας. Αν η κατανόηση είναι πολύ δύσκολη ή αδύνατη, μπορεί να μιλάμε για διαφορετικές γλώσσες.

Ακούγεται λογικό. Το πρόβλημα είναι ότι δεν λειτουργεί πάντα.

Η αμοιβαία κατανόηση δεν είναι απαραίτητα συμμετρική. Ένας ομιλητής μπορεί να καταλαβαίνει πολύ καλά μια άλλη ποικιλία επειδή την ακούει συχνά στην τηλεόραση, στο σχολείο ή στο διαδίκτυο, ενώ ο ομιλητής της δεύτερης ποικιλίας μπορεί να έχει ελάχιστη επαφή με την πρώτη. Επιστημονικές μελέτες έχουν επίσης δείξει ότι η διάκριση γλώσσας και διαλέκτου δεν μπορεί να βασιστεί αποκλειστικά σε ένα τέτοιο κριτήριο.

Άρα, η ερώτηση «καταλαβαίνονται μεταξύ τους;» είναι χρήσιμη, αλλά δεν λύνει από μόνη της το πρόβλημα.

Και τότε ποιος αποφασίζει τι είναι γλώσσα; Εδώ μπαίνουν στο παιχνίδι παράγοντες που δεν είναι καθαρά γλωσσικοί.

Η ιστορία, η πολιτική, η εκπαίδευση, η διοίκηση, τα μέσα ενημέρωσης και η κοινωνική δύναμη μπορούν να επηρεάσουν το αν μια ποικιλία θα θεωρηθεί «γλώσσα» ή «διάλεκτος».

Μια ποικιλία που χρησιμοποιείται στη διοίκηση και διδάσκεται στα σχολεία μπορεί να αποκτήσει πολύ μεγαλύτερο κύρος από μια άλλη ποικιλία, ακόμη κι αν οι μεταξύ τους γλωσσικές διαφορές δεν είναι τόσο μεγάλες.

Με άλλα λόγια, το ερώτημα δεν είναι μόνο «πόσο διαφορετικές είναι αυτές οι δύο ποικιλίες;», αλλά και «ποια κοινωνική θέση έχουν οι άνθρωποι που τις μιλούν;».

Η γλωσσολογία αναγνωρίζει επομένως ότι η διάκριση ανάμεσα σε «γλώσσα» και «διάλεκτο» είναι συχνά αποτέλεσμα τόσο γλωσσικών όσο και ιστορικών και κοινωνικοπολιτικών παραγόντων.

Ένα από τα συχνότερα λάθη είναι να θεωρούμε ότι η πρότυπη γλώσσα είναι «σωστή», ενώ οι διάλεκτοι είναι «παραμορφώσεις» της.

Από επιστημονική άποψη, αυτό δεν ισχύει.

Μια διάλεκτος έχει κανόνες, όπως ακριβώς και η πρότυπη γλώσσα. Οι ομιλητές της δεν χρησιμοποιούν τυχαία τις λέξεις ή τις γραμματικές δομές. Απλώς ακολουθούν διαφορετικούς γλωσσικούς κανόνες.

Για παράδειγμα, η προφορά, η μορφολογία ή η σύνταξη μιας τοπικής ποικιλίας μπορεί να διαφέρει συστηματικά από την κοινή νεοελληνική. Αυτό δεν την κάνει «λάθος». Σημαίνει ότι αποτελεί διαφορετικό κομμάτι της γλωσσικής ποικιλότητας. Το Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας τονίζει επίσης ότι οι διαφορετικές γεωγραφικές ποικιλίες μπορούν να διακρίνονται με βάση φωνητικά, μορφολογικά, λεξιλογικά και συντακτικά χαρακτηριστικά.

Η ελληνική γλώσσα είναι ένα καλό παράδειγμα. Η ιστορία της ελληνικής δείχνει πολύ καθαρά πόσο δύσκολο είναι να χαράξουμε απόλυτες γραμμές.

Ήδη στην αρχαιότητα δεν υπήρχε μία ενιαία μορφή ελληνικής. Υπήρχαν διαφορετικές διαλεκτικές ποικιλίες, όπως η αττική, η ιωνική, η αιολική, η δωρική και η αρκαδοκυπριακή.

Η αττική διάλεκτος, που συνδεόταν με την Αθήνα, απέκτησε ιδιαίτερη επιρροή. Στη συνέχεια αποτέλεσε σημαντική βάση για την Ελληνιστική Κοινή, η οποία εξαπλώθηκε σε μεγάλο μέρος του ελληνόφωνου κόσμου.

Η ιστορία αυτή μας θυμίζει κάτι σημαντικό: μια ποικιλία μπορεί να αποκτήσει μεγαλύτερη κοινωνική και πολιτική επιρροή και σταδιακά να γίνει κοινό πρότυπο για μια ευρύτερη γλωσσική κοινότητα.

Ανάλογες διαδικασίες έχουν συμβεί και σε πολλές άλλες γλώσσες.

Φανταστείτε έναν χάρτη στον οποίο μετακινούμαστε από μια περιοχή σε μια γειτονική.

Σε μια πόλη οι κάτοικοι μπορεί να χρησιμοποιούν έναν συγκεκριμένο τύπο μιας λέξης. Λίγα χιλιόμετρα παρακάτω μπορεί να χρησιμοποιείται ένας άλλος τύπος. Ακόμη πιο μακριά μπορεί να συναντήσουμε έναν τρίτο.

Πού ακριβώς βρίσκεται λοιπόν το «σύνορο» ανάμεσα στις δύο διαλέκτους;

Συχνά δεν υπάρχει μία σαφής γραμμή. Οι γλωσσικές διαφορές μπορούν να σχηματίζουν ένα συνεχές, στο οποίο οι γειτονικές ποικιλίες μοιάζουν περισσότερο μεταξύ τους και οι πιο απομακρυσμένες σταδιακά διαφέρουν περισσότερο.

Το Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας σημειώνει ότι τα όρια των διαλέκτων συχνά επικαλύπτονται και ότι οι γλωσσικές περιοχές δεν είναι απαραίτητα απολύτως διαχωρισμένες μεταξύ τους.

Υπάρχουν λοιπόν «καθαρές» γλώσσες; Όχι με την έννοια που συχνά φανταζόμαστε.

Οι γλώσσες εξελίσσονται συνεχώς. Οι ομιλητές μετακινούνται, έρχονται σε επαφή μεταξύ τους, δανείζονται λέξεις, αλλάζουν την προφορά και τη γραμματική τους και δημιουργούν νέες μορφές έκφρασης.

Γι' αυτό οι γλωσσολόγοι προτιμούν να αντιμετωπίζουν τη γλώσσα ως ένα δυναμικό σύστημα και όχι ως ένα απολύτως κλειστό κουτί.

Μάλιστα, σύγχρονη έρευνα που εξετάζει χιλιάδες γλωσσικές ποικιλίες δείχνει ότι η διάκριση «γλώσσα ή διάλεκτος» είναι δύσκολο να γίνει με ένα μοναδικό και απόλυτα αντικειμενικό κριτήριο. Μπορούν να μετρηθούν οι λεξιλογικές, φωνολογικές ή γραμματικές διαφορές, αλλά το πού θα τοποθετήσουμε το όριο εξακολουθεί να αποτελεί σύνθετο ζήτημα.

Τελικά, ποια είναι η διαφορά; Αν θέλαμε να το πούμε όσο πιο απλά γίνεται:

Διάλεκτος είναι μια γλωσσική ποικιλία με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά που συνδέεται, για παράδειγμα, με μια περιοχή ή μια κοινωνική ομάδα.

Γλώσσα είναι ένας ευρύτερος όρος για ένα γλωσσικό σύστημα ή μια ομάδα ποικιλιών που αντιμετωπίζονται ως ενιαία γλώσσα.

Όμως η δεύτερη έννοια δεν καθορίζεται αποκλειστικά από τη γραμματική και το λεξιλόγιο. Η ιστορία, η κοινωνία, η πολιτική, η εκπαίδευση και η ταυτότητα των ομιλητών παίζουν επίσης σημαντικό ρόλο.

Γι' αυτό και η γνωστή φράση ότι «μια γλώσσα είναι μια διάλεκτος με στρατό και ναυτικό» έχει επιβιώσει στη γλωσσολογική συζήτηση. Δεν αποτελεί επιστημονικό ορισμό, αλλά αποδίδει με χιουμοριστικό τρόπο μια πραγματική παρατήρηση: η διαφορά ανάμεσα στη γλώσσα και τη διάλεκτο δεν είναι πάντοτε μόνο γλωσσική.

Και τι πρέπει να θυμόμαστε; Ίσως το σημαντικότερο μάθημα είναι ότι καμία διάλεκτος δεν είναι «χαλασμένη» γλώσσα ή κάτι κατώτερο.

Οι διάλεκτοι είναι φυσικό αποτέλεσμα της εξέλιξης και της διαφοροποίησης της ανθρώπινης γλώσσας. Κάθε μία μπορεί να μας δώσει πληροφορίες για την ιστορία, τη γεωγραφία και την κοινωνία των ανθρώπων που τη χρησιμοποιούν.

Επομένως, όταν ακούμε μια διαφορετική προφορά, μια ασυνήθιστη λέξη ή έναν διαφορετικό γραμματικό τύπο, δεν χρειάζεται να αναρωτηθούμε πρώτα αν είναι «σωστός» ή «λάθος». Μπορούμε να αναρωτηθούμε κάτι πολύ πιο ενδιαφέρον:

Ποια ιστορία κρύβεται πίσω από αυτόν τον τρόπο ομιλίας;

Και αυτή ακριβώς είναι μία από τις γοητευτικές πλευρές της γλωσσολογίας: η γλώσσα δεν είναι ένα ακίνητο σύστημα κανόνων. Είναι ένας ζωντανός οργανισμός που αλλάζει μαζί με τους ανθρώπους που τη μιλούν.