Γιατί το «πατήρ» μοιάζει με το *father*;

Ας βάλουμε δίπλα δίπλα τρεις λέξεις:

Αρχαία ελληνικά: πατήρ (patḗr) Λατινικά: pater Αγγλικά: father

Η σημασία είναι ίδια. Η ιστορική τους καταγωγή είναι κοινή.

Αλλά κάτι παράξενο έχει συμβεί.

Το p των ελληνικών και των λατινικών αντιστοιχεί στο f των αγγλικών.

Τυχαίο;

Όχι. Και το ξέρουμε επειδή συμβαίνει ξανά και ξανά.

Δεν είναι μόνο το father.

Ας κοιτάξουμε μερικά ακόμη παραδείγματα:

Ελληνικά / Λατινικά	Αγγλικά
πατήρ / pater	father
piscis	fish
πούς / pēs	foot
τρεῖς / trēs	three
tu	thou

Ξαφνικά εμφανίζεται ένα μοτίβο.

Το παλαιότερο p αντιστοιχεί συχνά σε γερμανικό f.

Το t αντιστοιχεί συχνά σε th.

Και ένα παλαιότερο k μπορεί να αντιστοιχεί σε έναν ήχο τύπου h.

Δεν άλλαξε λοιπόν μόνο η λέξη «πατέρας».

Άλλαξε ένα ολόκληρο σύνολο συμφώνων.

Αυτή είναι η μεγάλη ιδέα πίσω από τον νόμο του Grimm.

Ο Jacob Grimm ήταν ο ένας από τους δύο διάσημους αδελφούς Grimm, γνωστούς για τις συλλογές παραδοσιακών παραμυθιών.

Ήταν όμως επίσης σημαντικός μελετητής της ιστορίας των γερμανικών γλωσσών.

Στις αρχές του 19ου αιώνα, βασιζόμενος και σε προηγούμενες παρατηρήσεις του Δανού γλωσσολόγου Rasmus Rask, ο Grimm παρουσίασε με συστηματικό τρόπο μια σειρά αντιστοιχιών ανάμεσα στα σύμφωνα των γερμανικών γλωσσών και εκείνα άλλων ινδοευρωπαϊκών γλωσσών.

Έτσι γεννήθηκε αυτό που σήμερα αποκαλούμε Grimm's Law — νόμος του Grimm.

Τι λέει ο νόμος του Grimm;

Σε απλουστευμένη μορφή, ορισμένα άηχα κλειστά σύμφωνα της Πρωτοϊνδοευρωπαϊκής άλλαξαν στον πρώιμο γερμανικό κλάδο:

**p → f

**t → þ — περίπου το th του αγγλικού think

**k → h σε αντίστοιχες περιπτώσεις.

Γι' αυτό μπορούμε να έχουμε:

πατήρ → father

και:

τρεῖς → three.

Προσοχή όμως: αυτό δεν σημαίνει ότι το ελληνικό «πατήρ» μετατράπηκε στο αγγλικό father.

Ούτε ότι τα αγγλικά πήραν τη λέξη από τα ελληνικά.

Και οι δύο γλώσσες κληρονόμησαν μορφές από πολύ παλαιότερους ινδοευρωπαϊκούς προγόνους και στη συνέχεια ακολούθησαν διαφορετικούς δρόμους.

Στον γερμανικό κλάδο συνέβη η συγκεκριμένη συμφωνική μετατόπιση. Στον ελληνικό κλάδο όχι.

Γιατί αυτό ήταν τόσο σημαντικό;

Επειδή έδειξε κάτι θεμελιώδες:

οι ήχοι μιας γλώσσας δεν αλλάζουν απλώς τυχαία από λέξη σε λέξη.

Μπορούν να αλλάζουν με συστηματικό τρόπο.

Φανταστείτε ότι, έπειτα από χιλιάδες χρόνια, κάποιος εξετάζει εκατοντάδες λέξεις και ανακαλύπτει ότι κάθε φορά που μια παλαιότερη γλώσσα είχε έναν συγκεκριμένο ήχο, μια άλλη γλωσσική παράδοση εμφανίζει συστηματικά έναν διαφορετικό.

Τότε δεν έχουμε απλώς μερικές περίεργες ετυμολογίες.

Έχουμε ιστορικό μοτίβο.

Αυτή η ιδέα έγινε θεμέλιο της συγκριτικής γλωσσολογίας: οι τακτικές αντιστοιχίες μάς επιτρέπουν να ανακατασκευάζουμε προηγούμενα στάδια μιας γλώσσας και να ελέγχουμε αν προτεινόμενες ετυμολογίες είναι πραγματικά πιθανές.

Αλλά οι «νόμοι» της γλώσσας έχουν εξαιρέσεις;

Εδώ η ιστορία γίνεται ακόμη καλύτερη.

Οι πρώτοι ερευνητές παρατήρησαν ότι ο νόμος του Grimm φαινόταν να έχει ορισμένες εξαιρέσεις.

Κάποιες λέξεις δεν συμπεριφέρονταν όπως περίμεναν.

Θα μπορούσαν απλώς να πουν:

«Ε, οι γλώσσες είναι ακανόνιστες.»

Όμως ένας άλλος γλωσσολόγος, ο Karl Verner, ανακάλυψε ότι πολλές από αυτές τις φαινομενικές εξαιρέσεις ακολουθούσαν έναν ακόμη κανόνα, ο οποίος σχετιζόταν μεταξύ άλλων με τη θέση του παλαιότερου ινδοευρωπαϊκού τόνου.

Αυτό έγινε γνωστό ως νόμος του Verner.

Η ανακάλυψη είχε τεράστια σημασία.

Μια «εξαίρεση» σε μια φωνητική αλλαγή μπορεί να μην είναι καθόλου τυχαία.

Μπορεί απλώς να υπάρχει ένας δεύτερος ιστορικός κανόνας που δεν έχουμε ακόμη ανακαλύψει.

Μύθος: «Οι λέξεις αλλάζουν επειδή οι άνθρωποι τις προφέρουν λάθος»

Αν αυτό ήταν όλη η ιστορία, θα περιμέναμε χάος.

Μία λέξη να αλλάζει έτσι, μία αλλιώς, χωρίς κανένα μοτίβο.

Η πραγματικότητα είναι πολύ πιο ενδιαφέρουσα.

Οι φωνητικές αλλαγές μπορούν να εξαπλωθούν σε ολόκληρες κατηγορίες λέξεων. Σε ορισμένες περιπτώσεις ένας ήχος αλλάζει σε συγκεκριμένο φωνητικό περιβάλλον· σε άλλες, η αλλαγή μπορεί να είναι πολύ γενικότερη.

Και οι άνθρωποι που προκαλούν αυτές τις αλλαγές δεν αισθάνονται απαραίτητα ότι «αλλάζουν τη γλώσσα».

Κάθε γενιά μαθαίνει την προφορά από τους ανθρώπους γύρω της.

Μικρές διαφοροποιήσεις συσσωρεύονται.

Ύστερα από αιώνες, το αποτέλεσμα μπορεί να είναι τεράστιο.

Έτσι ένας παλαιότερος ήχος p μπορεί να έχει αφήσει ως απόγονο ένα f.

Το father είναι ένα μικρό γλωσσικό απολίθωμα

Αυτό κάνει τις καθημερινές λέξεις πολύ πιο ενδιαφέρουσες.

Όταν ένας αγγλόφωνος λέει:

father

δεν χρησιμοποιεί απλώς μια σύγχρονη αγγλική λέξη.

Χωρίς να το γνωρίζει, η προφορά της διατηρεί το αποτέλεσμα μιας φωνητικής αλλαγής που συνέβη πολύ πριν υπάρξει η αγγλική γλώσσα όπως τη γνωρίζουμε.

Και όταν τη συγκρίνουμε με το ελληνικό:

πατήρ

και το λατινικό:

pater

βλέπουμε διαφορετικά ίχνη της ίδιας μακρινής ιστορίας.

Οι λέξεις, με αυτή την έννοια, μοιάζουν λίγο με απολιθώματα.

Δεν μας λένε απευθείας ολόκληρη την ιστορία.

Αλλά αν μάθουμε πώς να διαβάζουμε τα μοτίβα τους, μπορούν να μας οδηγήσουν χιλιάδες χρόνια πίσω.

Και αυτή ακριβώς η αναζήτηση συστηματικών σχέσεων ήταν που μετέτρεψε τη μελέτη της ετυμολογίας από συλλογή ενδιαφερουσών ομοιοτήτων σε ιστορική επιστήμη.

Το father δεν έχει f εκεί όπου το «πατήρ» έχει p από σύμπτωση· είναι το αποτέλεσμα μιας συστηματικής προϊστορικής φωνητικής αλλαγής — και τέτοια μοτίβα είναι ένα από τα ισχυρότερα εργαλεία που διαθέτουμε για να ανασυνθέσουμε την ιστορία των γλωσσών.