Γιατί αλλάζουν οι γλώσσες;

Αν μπορούσαμε να πάρουμε έναν Αθηναίο του 5ου αιώνα π.Χ. και να τον αφήσουμε ξαφνικά στο κέντρο της σημερινής Αθήνας, θα συνέβαινε κάτι παράξενο.

Θα έβλεπε γράμματα που αναγνωρίζει.

Θα άκουγε λέξεις που του θυμίζουν τη δική του γλώσσα.

Ίσως να αναγνώριζε κομμάτια από πινακίδες και συζητήσεις.

Αλλά πολύ γρήγορα θα καταλάβαινε ότι οι άνθρωποι γύρω του δεν μιλούν όπως εκείνος.

Η προφορά έχει αλλάξει.

Η γραμματική έχει αλλάξει.

Λέξεις έχουν εξαφανιστεί.

Άλλες έχουν αλλάξει σημασία.

Και αμέτρητες νέες έχουν δημιουργηθεί ή δανειστεί.

Κι όμως, η γλώσσα που ακούει είναι απόγονος της δικής του.

Η ελληνική διαθέτει μια εξαιρετικά μακρά γραπτή ιστορία, από τη μυκηναϊκή ελληνική της Γραμμικής Β έως σήμερα. Σε αυτή τη διαδρομή υπήρξε εντυπωσιακή συνέχεια — αλλά και συνεχής αλλαγή.

Και αυτό μας οδηγεί σε μία από τις θεμελιώδεις ερωτήσεις της γλωσσολογίας:

Γιατί αλλάζουν οι γλώσσες;

Η σύντομη απάντηση είναι:

Επειδή τις μιλούν άνθρωποι.

Η πραγματική απάντηση, όμως, είναι πολύ πιο ενδιαφέρουσα.

Η μεγάλη ψευδαίσθηση: «Η γλώσσα παλιά ήταν σταθερή».

Συχνά μιλάμε για τη γλώσσα σαν να είναι ένα αντικείμενο.

«Η ελληνική γλώσσα.»

«Η αγγλική γλώσσα.»

Σαν να πρόκειται για κάτι που υπάρχει ανεξάρτητα από εμάς και μεταφέρεται αυτούσιο από γενιά σε γενιά.

Αλλά μια γλώσσα δεν είναι ένα αρχαίο αγγείο που παραδίδεται από τον παππού στον εγγονό.

Κάθε παιδί κατακτά τη γλώσσα εκ νέου μέσα από την επικοινωνία με τους ανθρώπους γύρω του.

Κάθε γενιά ακούει τη γλώσσα της προηγούμενης, μαθαίνει τα μοτίβα της και τα χρησιμοποιεί σε έναν κόσμο που δεν είναι ακριβώς ο ίδιος.

Και μέσα σε αυτή τη διαδικασία εμφανίζεται ποικιλία.

Μια διαφορετική προφορά.

Μια νέα λέξη.

Μια παλιά λέξη με καινούργια σημασία.

Ένας διαφορετικός τρόπος να κατασκευάσουμε μια πρόταση.

Οι περισσότερες καινοτομίες εξαφανίζονται.

Κάποιες όμως εξαπλώνονται.

Και όταν μια νέα μορφή περάσει από αρκετούς ομιλητές σε αρκετές γενιές, αυτό που κάποτε ήταν καινούργιο γίνεται απλώς…

η γλώσσα.

Η προφορά αλλάζει χωρίς να το καταλαβαίνουμε.

Ένας από τους πιο εντυπωσιακούς τύπους γλωσσικής αλλαγής είναι η φωνητική και φωνολογική αλλαγή.

Οι ήχοι μετακινούνται.

Συγχωνεύονται.

Χάνονται.

Αποκτούν διαφορετική προφορά σε συγκεκριμένα περιβάλλοντα.

Και αυτό μπορεί να συμβαίνει τόσο αργά ώστε οι ίδιοι οι ομιλητές να μην αντιλαμβάνονται ότι συμμετέχουν σε μια ιστορική μεταβολή.

Σκεφτείτε τα αρχαία ελληνικά.

Το γράμμα β στην κλασική περίοδο δεν προφερόταν όπως το σημερινό /v/, αλλά περίπου ως /b/.

Το φ δεν είχε εξαρχής τη σημερινή προφορά του.

Και πολλά φωνήεντα και δίφθογγοι που σήμερα προφέρονται /i/ είχαν διαφορετικές προφορές σε παλαιότερες περιόδους.

Κανείς δεν συγκάλεσε μια συνέλευση για να αποφασίσει:

«Από αύριο αλλάζουμε την προφορά.»

Οι αλλαγές συσσωρεύτηκαν μέσα σε αιώνες.

Αυτό είναι ένα από τα παράξενα χαρακτηριστικά της γλωσσικής αλλαγής:

μπορεί να είναι τεράστια ιστορικά και σχεδόν αόρατη καθημερινά.

Γιατί όμως αλλάζει ένας ήχος;

Δεν υπάρχει μία μοναδική αιτία.

Η φυσιολογία της ομιλίας παίζει ρόλο. Οι ήχοι που βρίσκονται δίπλα ο ένας στον άλλον μπορούν να επηρεάζονται.

Η συχνότητα παίζει επίσης ρόλο: έρευνα πάνω στη γλωσσική χρήση δείχνει ότι συχνές λέξεις και φράσεις μπορούν σε ορισμένες φωνητικές μεταβολές να προηγούνται λιγότερο συχνών μορφών.

Υπάρχουν επίσης κοινωνικοί παράγοντες.

Μια προφορά μπορεί να συνδεθεί με μια περιοχή, μια ηλικιακή ομάδα, μια κοινωνική ταυτότητα ή μια κοινότητα.

Οι άνθρωποι μιμούνται —συνειδητά ή ασυνείδητα— ανθρώπους με τους οποίους θέλουν να ταυτιστούν.

Έτσι μια μικρή διαφορά στην ομιλία μπορεί να αρχίσει να εξαπλώνεται.

Οι λέξεις αλλάζουν επειδή αλλάζει ο κόσμος.

Φανταστείτε να προσπαθούσατε να εξηγήσετε σε έναν άνθρωπο του 1800:

smartphone podcast selfie streaming emoji Google

Δεν θα είχε απλώς άγνωστες λέξεις.

Θα του έλειπαν οι ίδιες οι έννοιες.

Όταν δημιουργούνται καινούργια πράγματα, χρειαζόμαστε τρόπους να μιλήσουμε γι' αυτά.

Οι γλώσσες μπορούν να δημιουργήσουν νέες λέξεις από υπάρχον υλικό.

Να δανειστούν λέξεις από άλλες γλώσσες.

Να συνδυάσουν λέξεις.

Να συντομεύσουν παλαιότερες.

Να μετατρέψουν ένα κύριο όνομα σε κοινό ουσιαστικό ή ρήμα.

Ή να πάρουν μια παλιά λέξη και να της δώσουν νέα σημασία.

Το λεξιλόγιο είναι ίσως το σημείο όπου η αλλαγή γίνεται περισσότερο ορατή.

Οι σημασίες ταξιδεύουν.

Ακόμη πιο παράξενο είναι ότι μια λέξη μπορεί να επιβιώσει για αιώνες και παρ' όλα αυτά να μην σημαίνει πια ακριβώς το ίδιο.

Οι σημασίες μπορούν να διευρυνθούν.

Να περιοριστούν.

Να αποκτήσουν μεταφορική χρήση.

Να γίνουν θετικότερες ή αρνητικότερες.

Αυτό συμβαίνει επειδή οι λέξεις δεν χρησιμοποιούνται μέσα σε λεξικά.

Χρησιμοποιούνται σε πραγματικές συζητήσεις.

Και στις πραγματικές συζητήσεις οι άνθρωποι υπαινίσσονται, αστειεύονται, υπερβάλλουν και χρησιμοποιούν μεταφορές.

Μια χρήση που αρχικά ακούγεται δημιουργική μπορεί να επαναληφθεί τόσες φορές ώστε η επόμενη γενιά να μην τη θεωρεί καν μεταφορά.

Η παλιά καινοτομία έχει γίνει η νέα κυριολεξία.

Ακόμη και η γραμματική αλλάζει.

Εδώ τα πράγματα γίνονται πραγματικά εντυπωσιακά.

Επειδή συχνά φανταζόμαστε ότι το λεξιλόγιο αλλάζει, αλλά η «βαθιά» γραμματική μιας γλώσσας παραμένει σταθερή.

Δεν παραμένει.

Οι γλώσσες μπορούν να χάσουν πτώσεις.

Να δημιουργήσουν νέους χρόνους.

Να αλλάξουν τη σειρά των λέξεων.

Να αποκτήσουν νέα άρθρα.

Να μετατρέψουν κανονικές λέξεις σε γραμματικά στοιχεία.

Μία σημαντική διαδικασία ονομάζεται γραμματικοποίηση.

Πρόκειται, απλουστευμένα, για την ιστορική διαδικασία κατά την οποία μια λέξη ή κατασκευή με σχετικά συγκεκριμένη λεξική σημασία αρχίζει, μέσα από επαναλαμβανόμενη χρήση, να αναλαμβάνει περισσότερο γραμματικό ρόλο.

Και αυτή η διαδικασία έχει παρατηρηθεί σε πολλές, άσχετες μεταξύ τους γλώσσες.

Η ίδια η ελληνική μάς δίνει ένα υπέροχο παράδειγμα.

Σκεφτείτε τον νεοελληνικό μέλλοντα:

θα γράψω

Το μικροσκοπικό θα δεν εμφανίστηκε από το πουθενά.

Ιστορικά συνδέεται με μια ολόκληρη αλυσίδα μεταβολών που ανάγεται σε μορφές του ρήματος θέλω και σε κατασκευές τύπου «θέλω να».

Μέσα από φωνητικές, συντακτικές και σημασιολογικές αλλαγές, μια παλαιότερη κατασκευή εξελίχθηκε σε αυτό που σήμερα αντιλαμβανόμαστε ως γραμματικό δείκτη του μέλλοντα.

Ο σημερινός ομιλητής δεν σκέφτεται «θέλω» όταν λέει:

«Αύριο θα βρέξει.»

Το θα έχει πλέον δική του γραμματική λειτουργία.

Και αυτό μας δείχνει κάτι πολύ σημαντικό:

η γραμματική που μαθαίνουμε στο σχολείο είναι και αυτή προϊόν ιστορίας.

Αλλάζει ακόμη και η σειρά των λέξεων.

Οι μεταβολές μπορούν να φτάσουν μέχρι τη βασική δομή της πρότασης.

Μελέτες της ιστορίας της ελληνικής έχουν δείξει ότι η κατανομή των βασικών συστατικών της πρότασης μεταβλήθηκε με τον χρόνο: από ισχυρότερη τάση για ρήμα προς το τέλος σε παλαιότερα στάδια προς συχνότερα ρηματοκεντρικές/ρηματομεσαίες δομές στην Ελληνιστική Κοινή.

Η αλλαγή δεν συνέβη απότομα.

Για ένα διάστημα συνυπήρχαν διαφορετικά συστήματα και διαφορετικές προτιμήσεις.

Αυτό είναι χαρακτηριστικό της γλωσσικής αλλαγής.

Το παλιό και το νέο μπορούν να ζουν δίπλα δίπλα για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα.

Οι άνθρωποι αγαπούν τα μοτίβα.

Υπάρχει όμως και μια άλλη δύναμη: η αναλογία.

Ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι εξαιρετικά καλός στο να αναγνωρίζει μοτίβα.

Και μερικές φορές αναδιαμορφώνουμε μια ασυνήθιστη γλωσσική μορφή ώστε να μοιάζει περισσότερο με άλλες, συχνότερες μορφές.

Στα αγγλικά, για παράδειγμα, υπάρχουν ισχυρά ρήματα όπως:

sing – sang – sung

αλλά η μεγάλη πλειονότητα των ρημάτων σχηματίζει τον παρελθοντικό χρόνο με πιο προβλέψιμο τρόπο.

Γι' αυτό ιστορικά και ακόμη και σήμερα εμφανίζονται αναλογικές τάσεις που κάνουν ορισμένα σπάνια ή ανώμαλα μοτίβα περισσότερο τακτικά.

Η αναλογία είναι τόσο σημαντική ώστε η ιστορική γλωσσολογία τη θεωρεί έναν από τους βασικούς μηχανισμούς αλλαγής.

Με απλά λόγια:

οι ομιλητές δεν αποθηκεύουν απλώς λέξεις. Βλέπουν σχέσεις ανάμεσά τους.

Και αυτές οι σχέσεις μπορούν να μεταμορφώσουν τη γλώσσα.

Μετά έρχεται η επαφή.

Καμία μεγάλη γλώσσα δεν εξελίσσεται σε κοινωνικό κενό.

Οι άνθρωποι ταξιδεύουν.

Μεταναστεύουν.

Κατακτούν και κατακτώνται.

Εμπορεύονται.

Παντρεύονται.

Ζουν σε πολύγλωσσες πόλεις.

Σπουδάζουν άλλες γλώσσες.

Και σήμερα επικοινωνούν καθημερινά με ανθρώπους στην άλλη άκρη του κόσμου.

Όταν δύο γλώσσες έρχονται σε επαφή, μπορούν να επηρεάσουν η μία την άλλη.

Το πιο εμφανές αποτέλεσμα είναι ο δανεισμός λέξεων.

Η ελληνική έχει δεχθεί λέξεις από διαφορετικές γλώσσες σε διαφορετικές ιστορικές περιόδους.

Και έχει δώσει με τη σειρά της τεράστιο αριθμό λέξεων σε άλλες γλώσσες — ιδιαίτερα μέσω της επιστήμης, της φιλοσοφίας και της ιατρικής.

Αλλά η γλωσσική επαφή μπορεί να επηρεάσει πολύ περισσότερα από το λεξιλόγιο.

Μπορεί να επηρεάσει την προφορά, τη σύνταξη και άλλες πλευρές της δομής μιας γλώσσας.

Η μετανάστευση αλλάζει τον γλωσσικό χάρτη.

Αν θέλουμε να καταλάβουμε την ιστορία των γλωσσών, πρέπει επομένως να κοιτάξουμε και την ιστορία των ανθρώπων.

Οι κατακτήσεις του Μεγάλου Αλεξάνδρου, για παράδειγμα, δημιούργησαν νέες συνθήκες επικοινωνίας σε μια τεράστια περιοχή.

Οι παλαιότερες ελληνικές διάλεκτοι άρχισαν να δίνουν τη θέση τους σε μια ευρύτερη κοινή ποικιλία:

την Ελληνιστική Κοινή.

Αυτή η Κοινή αποτελεί κρίσιμο στάδιο στην ιστορία που οδηγεί προς τη μεσαιωνική και τελικά τη νεότερη ελληνική.

Η γλωσσική ιστορία λοιπόν δεν μπορεί να αποκοπεί από την κοινωνική ιστορία.

Όταν αλλάζει ο κόσμος των ομιλητών, αλλάζουν και οι συνθήκες μέσα στις οποίες χρησιμοποιείται η γλώσσα.

Μπορούμε να προβλέψουμε την επόμενη αλλαγή;

Μέχρι ενός σημείου μπορούμε να παρατηρήσουμε αλλαγές που βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη.

Μπορούμε να συγκρίνουμε ηλικιακές ομάδες.

Περιοχές.

Κοινωνικές ομάδες.

Μεγάλα σώματα γραπτού και προφορικού λόγου.

Αναρτήσεις στο διαδίκτυο.

Και να δούμε ότι μια συγκεκριμένη μορφή αυξάνεται ή μειώνεται.

Αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι μπορούμε να προβλέψουμε με βεβαιότητα τη γλώσσα του μέλλοντος.

Η γλωσσική αλλαγή είναι αποτέλεσμα πολλών παραγόντων που αλληλεπιδρούν.

Μια καινοτομία μπορεί να εξαπλωθεί.

Ή να εξαφανιστεί.

Μπορεί να θεωρηθεί μοντέρνα για δέκα χρόνια και μετά να ακουστεί παλιομοδίτικη.

Μπορεί να ξεκινήσει από μια μικρή κοινότητα και να κατακτήσει ολόκληρη τη γλώσσα.

Δεν υπάρχει κάποιος γλωσσικός νόμος που να μας επιτρέπει να ανοίξουμε ένα λεξικό του 2026 και να γράψουμε με βεβαιότητα το λεξικό του 2126.

Το διαδίκτυο δεν κατέστρεψε τη γλώσσα.

Και φτάνουμε στο σήμερα.

Chat.

Memes.

Emojis.

Voice messages.

TikTok.

Ακρωνύμια.

Αγγλικές λέξεις μέσα σε ελληνικές προτάσεις.

Greeklish.

Νέες εκφράσεις που εμφανίζονται και εξαφανίζονται με εντυπωσιακή ταχύτητα.

Είναι εύκολο να κοιτάξει κανείς όλα αυτά και να συμπεράνει:

«Η γλώσσα διαλύεται.»

Υπάρχει όμως μια άλλη οπτική.

Για έναν γλωσσολόγο, το διαδίκτυο είναι ένα τεράστιο εργαστήριο.

Μπορούμε να βλέπουμε ανθρώπους να δημιουργούν νέες συμβάσεις επικοινωνίας σχεδόν μπροστά στα μάτια μας.

Ένα emoji μπορεί να λειτουργεί σαν σχόλιο πάνω σε μια πρόταση.

Τα αποσιωπητικά μπορούν να αποκτούν διαφορετική κοινωνική σημασία ανάμεσα σε γενιές.

Τα κεφαλαία μπορούν να δηλώνουν ένταση.

Η επανάληψη γραμμάτων μπορεί να αποδίδει διάρκεια:

«ναιιιιι!»

Δεν πρόκειται για απουσία κανόνων.

Συχνά πρόκειται για νέους κανόνες που δημιουργούνται.

Η γλωσσική αλλαγή δεν είναι γλωσσική παρακμή.

Εδώ βρίσκεται ίσως η σημαντικότερη ιδέα.

Η αλλαγή δεν σημαίνει από μόνη της παρακμή.

Όταν τα λατινικά εξελίχθηκαν στις ρομανικές γλώσσες, δεν «χάλασαν».

Από εκεί προέκυψαν γλώσσες όπως τα ισπανικά, τα γαλλικά, τα ιταλικά και τα πορτογαλικά.

Όταν τα Παλαιά Αγγλικά μεταμορφώθηκαν στα σύγχρονα αγγλικά, δεν έγιναν λιγότερο γλώσσα.

Και όταν η ελληνική πέρασε από την αρχαία στην ελληνιστική, στη μεσαιωνική και στη νεότερη περίοδο, δεν σταμάτησε να είναι ένα εξαιρετικά πολύπλοκο σύστημα επικοινωνίας.

Άλλαξε.

Η ελληνική μάλιστα παρουσιάζει μια εξαιρετικά μακρά συνέχεια γραπτής παράδοσης, χωρίς το είδος της ιστορικής τομής που χωρίζει, για παράδειγμα, τα λατινικά από τις σύγχρονες ρομανικές γλώσσες.

Αλλά συνέχεια δεν σημαίνει ακινησία.

Τι κάνει λοιπόν μια γλώσσα να αλλάζει;

Δεν υπάρχει ένας μοναδικός κινητήρας.

Οι γλώσσες αλλάζουν επειδή:

οι ήχοι μεταβάλλονται μέσα στη χρήση,

οι άνθρωποι αναγνωρίζουν και επεκτείνουν μοτίβα,

παλιές λέξεις αποκτούν νέες σημασίες,

νέες ανάγκες δημιουργούν νέες λέξεις,

οι γλώσσες έρχονται σε επαφή,

οι κοινωνικές ομάδες δημιουργούν ταυτότητες,

τα παιδιά κατακτούν το σύστημα κάθε γενιάς,

και οι ομιλητές χρησιμοποιούν συνεχώς τη γλώσσα με δημιουργικούς τρόπους.

Καμία από αυτές τις δυνάμεις δεν δρα μόνη της.

Η γλωσσική αλλαγή είναι το αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης του ανθρώπινου νου, του σώματος, της κοινωνίας και της ιστορίας.

Και αν μπορούσαμε να ταξιδέψουμε στο μέλλον;

Ας επιστρέψουμε στο αρχικό μας πείραμα.

Μόνο που αυτή τη φορά δεν θα φέρουμε έναν αρχαίο Αθηναίο στο σήμερα.

Θα ταξιδέψουμε εμείς στο έτος 3026.

Οι άνθρωποι ίσως εξακολουθούν να μιλούν κάτι που θα ονομάζουν «ελληνικά».

Ίσως αναγνωρίζαμε κάποιες λέξεις.

Ίσως μπορούσαμε να διαβάσουμε μέρος ενός κειμένου.

Αλλά είναι πολύ πιθανό να μας ξένιζε η προφορά τους.

Να υπήρχαν γραμματικές κατασκευές που σήμερα δεν υπάρχουν.

Να είχαν εξαφανιστεί λέξεις που εμείς χρησιμοποιούμε καθημερινά.

Και να υπήρχαν χιλιάδες λέξεις για πράγματα που σήμερα δεν έχουν ακόμη εφευρεθεί.

Ίσως μάλιστα να ακούγαμε κάποια ηλικιωμένη γυναίκα του 3026 να παραπονιέται:

«Αχ, αυτοί οι νέοι…

Δεν ξέρουν πια να μιλούν σωστά ελληνικά.»

Και τότε θα ξέραμε κάτι που εκείνη ίσως δεν γνωρίζει.

Ότι πριν από χίλια χρόνια, το ίδιο ακριβώς έλεγαν και για τη δική της γλώσσα.

Γιατί η γλώσσα δεν αλλάζει επειδή αποτυγχάνει.

Αλλάζει επειδή ζει.