Ελληνικά και σανσκριτικά: η ανακάλυψη που άλλαξε τη γλωσσολογία

Καλκούτα, 1786.

Ο Βρετανός δικαστής και λόγιος William Jones δίνει μια ομιλία στην Asiatic Society. Έχει μελετήσει σανσκριτικά και έχει παρατηρήσει κάτι εντυπωσιακό.

Η αρχαία γλώσσα της Ινδίας παρουσιάζει ομοιότητες με τα ελληνικά και τα λατινικά όχι μόνο σε μεμονωμένες λέξεις, αλλά και στις ρίζες των ρημάτων και στις γραμματικές μορφές.

Οι ομοιότητες, υποστηρίζει, είναι υπερβολικά συστηματικές για να οφείλονται στην τύχη. Η καλύτερη εξήγηση είναι ότι οι γλώσσες αυτές προέρχονται από κάποια παλαιότερη κοινή πηγή, η οποία ίσως είχε ήδη εξαφανιστεί.

Η ιδέα αυτή θα βοηθούσε να αλλάξει για πάντα τον τρόπο με τον οποίο μελετάμε την ιστορία των γλωσσών.

Τι είναι τα σανσκριτικά;

Τα σανσκριτικά είναι αρχαία ινδοάρια γλώσσα με τεράστια γραμματειακή παράδοση. Μια ιδιαίτερα πρώιμη μορφή τους, η βεδική σανσκριτική, διατηρείται στα βεδικά κείμενα.

Για τους Ευρωπαίους λογίους του 18ου και 19ου αιώνα, η συστηματική μελέτη των σανσκριτικών ήταν αποκαλυπτική.

Ας δούμε γιατί.

Σανσκριτικά	Αρχαία ελληνικά	Λατινικά	Σημασία
pitṛ́	πατήρ	pater	πατέρας
mātṛ́	μήτηρ	māter	μητέρα
bhrātṛ	φράτηρ*	frāter	αδελφός / μέλος συγγενικής ομάδας
trayas	τρεῖς	trēs	τρεις

*Το αρχαιοελληνικό φράτηρ δεν σημαίνει ακριβώς «αδελφός» με τη σημερινή έννοια, αλλά είναι ιστορικά συγγενής λέξη.

Δεν πρόκειται απλώς για λέξεις που «ακούγονται κάπως παρόμοιες».

Οι ομοιότητες επεκτείνονται στη γραμματική και στη μορφολογία. Και όταν εξεταστούν μαζί με συστηματικές φωνητικές αντιστοιχίες, σχηματίζουν ένα πολύ ισχυρότερο ιστορικό επιχείρημα.

Ο William Jones δεν «ανακάλυψε» μόνος του την ινδοευρωπαϊκή οικογένεια.

Εδώ χρειάζεται ένα μικρό ιστορικό myth-busting.

Στα περισσότερα εισαγωγικά βιβλία η ιστορία παρουσιάζεται κάπως έτσι:

1786 → William Jones → ανακάλυψη της ινδοευρωπαϊκής οικογένειας.

Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη.

Ομοιότητες ανάμεσα σε γλώσσες της Ευρώπης και της Ασίας είχαν παρατηρηθεί πριν από τον Jones. Μελετητές όπως ο Marcus Zuerius van Boxhorn είχαν προτείνει κοινή καταγωγή ορισμένων ευρωπαϊκών και ασιατικών γλωσσών ήδη τον 17ο αιώνα, ενώ ο Gaston-Laurent Coeurdoux είχε επίσης παρατηρήσει σχέσεις μεταξύ σανσκριτικών, ελληνικών και λατινικών.

Η περίφημη ομιλία του Jones είχε όμως τεράστια επιρροή και έφερε τη σύγκριση των σανσκριτικών με τις κλασικές ευρωπαϊκές γλώσσες στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος.

Η πραγματικά συστηματική συγκριτική μέθοδος αναπτύχθηκε κυρίως τον 19ο αιώνα από ερευνητές όπως οι Rasmus Rask, Franz Bopp, Jacob Grimm και άλλοι. Ο Bopp, για παράδειγμα, προχώρησε σε λεπτομερή σύγκριση των γραμματικών συστημάτων των συγγενικών γλωσσών.

Άρα ο Jones είναι κομβική μορφή της ιστορίας.

Αλλά δεν ήταν ένας μοναχικός άνθρωπος που ξαφνικά «ανακάλυψε» τα πάντα.

Τα σανσκριτικά είναι η μητέρα των ελληνικών;

Όχι.

Αυτός είναι ίσως ο σημαντικότερος μύθος γύρω από την ιστορία.

Επειδή τα σανσκριτικά είναι πολύ αρχαία και διατηρούν αρκετά χαρακτηριστικά που βοηθούν στην ανακατασκευή της Πρωτοϊνδοευρωπαϊκής, δημιουργήθηκε μερικές φορές η εντύπωση ότι αποτελούν την αρχική γλώσσα από την οποία προήλθαν τα ελληνικά, τα λατινικά και άλλες ινδοευρωπαϊκές γλώσσες.

Δεν ισχύει.

Η σχέση είναι περισσότερο σαν αυτή:

Πρωτοϊνδοευρωπαϊκή

↙︎ Ελληνικός κλάδος

↘︎ Ινδοϊρανικός κλάδος → Ινδοάριος → σανσκριτικά

Τα αρχαία ελληνικά και τα σανσκριτικά είναι επομένως μακρινοί συγγενείς, όχι μητέρα και παιδί.

Το ίδιο ισχύει για τα λατινικά.

Ο Franz Bopp το διατύπωνε ήδη τον 19ο αιώνα: ελληνικά και λατινικά δεν πρέπει να θεωρούνται απόγονοι των σανσκριτικών όπως τα βρίσκουμε στα ινδικά κείμενα, αλλά διαφορετικές εξελίξεις μιας παλαιότερης κοινής γλώσσας.

Γιατί τότε τα σανσκριτικά είναι τόσο σημαντικά;

Επειδή διατήρησαν πολύτιμα στοιχεία για την ανακατασκευή της ινδοευρωπαϊκής προϊστορίας.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι είναι «πιο κοντά» στην Πρωτοϊνδοευρωπαϊκή σε κάθε χαρακτηριστικό.

Μια θυγατρική γλώσσα μπορεί να είναι συντηρητική σε έναν τομέα και καινοτόμα σε άλλον.

Το ίδιο ισχύει για τα αρχαία ελληνικά.

Το ίδιο για τα λατινικά.

Το ίδιο για τη χεττιτική.

Γι' αυτό οι γλωσσολόγοι δεν ανακατασκευάζουν την Πρωτοϊνδοευρωπαϊκή παίρνοντας απλώς τα σανσκριτικά και πηγαίνοντας λίγο πιο πίσω.

Συγκρίνουν πολλούς διαφορετικούς κλάδους.

Μάλιστα, γλώσσες όπως η χεττιτική, που αποκρυπτογραφήθηκε πολύ αργότερα, έδωσαν κρίσιμα στοιχεία που άλλαξαν σημαντικές πλευρές της ανακατασκευής.

Η σύγχρονη ινδοευρωπαϊκή γλωσσολογία χρησιμοποιεί δεδομένα από σανσκριτικά, ελληνικά, λατινικά, χεττιτικά, γερμανικές, βαλτικές, σλαβικές, κελτικές και άλλες γλώσσες.

Από μια παρατήρηση σε μια νέα επιστήμη.

Η μεγάλη αλλαγή δεν ήταν απλώς η ανακάλυψη ότι:

«Κοίτα, αυτή η ινδική λέξη μοιάζει με μια ελληνική!»

Οι άνθρωποι είχαν παρατηρήσει παρόμοια πράγματα και νωρίτερα.

Η επανάσταση ήρθε όταν οι ερευνητές άρχισαν να αντιμετωπίζουν τις γλώσσες ως συστήματα που έχουν ιστορία.

Οι γλώσσες μπορούσαν να αποκτούν απογόνους.

Οι απόγονοι μπορούσαν να απομακρύνονται μεταξύ τους.

Οι ήχοι μπορούσαν να αλλάζουν συστηματικά.

Και συγκρίνοντας τις μεταγενέστερες γλώσσες, μπορούσαμε να ανακατασκευάσουμε μέρος του κοινού παρελθόντος τους.

Αυτό άνοιξε έναν εντελώς νέο δρόμο.

Για πρώτη φορά μπορούσαμε να μελετήσουμε επιστημονικά κομμάτια της ανθρώπινης γλωσσικής ιστορίας που βρίσκονταν πέρα από τα σωζόμενα κείμενα.

Και μια σημαντική προειδοποίηση.

Η ιστορία της ινδοευρωπαϊκής γλωσσολογίας απέκτησε αργότερα και μια πολύ σκοτεινότερη πλευρά.

Όροι και ιδέες σχετικά με τους αρχαίους Ινδοϊρανούς και τους λεγόμενους «Αρίους» αποσπάστηκαν από το γλωσσολογικό τους πλαίσιο και συνδέθηκαν με φυλετικές και εθνικιστικές θεωρίες.

Η γλωσσική συγγένεια όμως δεν είναι φυλετική ταξινόμηση ανθρώπων.

Το γεγονός ότι δύο πληθυσμοί μιλούν συγγενικές γλώσσες δεν σημαίνει ότι αποτελούν μία βιολογική «φυλή».

Οι γλώσσες μπορούν να εξαπλωθούν μέσω μετακινήσεων, επαφών, κατακτήσεων, κοινωνικού κύρους, διγλωσσίας και γλωσσικής μετατόπισης. Η ιστορία των γλωσσών και η γενετική ιστορία των πληθυσμών μπορούν να σχετίζονται, αλλά δεν είναι το ίδιο πράγμα. Η μεταγενέστερη μετατροπή της ινδοευρωπαϊκής γλωσσολογίας σε φυλετικές αφηγήσεις αποτελεί ξεχωριστό και ιστορικά φορτισμένο κεφάλαιο.

Μια συγγένεια χιλιάδων ετών.

Όταν λοιπόν βλέπουμε:

πατήρ — pater — pitṛ́ — father

δεν βλέπουμε μια γλώσσα να αντιγράφει την άλλη.

Βλέπουμε διαφορετικούς απογόνους μιας πολύ παλαιότερης ιστορίας.

Και αυτή ήταν η μεγάλη σημασία των σανσκριτικών για την ευρωπαϊκή γλωσσολογία: βοήθησαν τους ερευνητές να συνειδητοποιήσουν πόσο μακριά μπορούσε να φτάσει η σύγκριση.

Μια γλώσσα της αρχαίας Ινδίας και μια γλώσσα του αρχαίου Αιγαίου μπορούσαν να είναι συγγενικές.

Όχι επειδή η μία γεννήθηκε από την άλλη.

Αλλά επειδή, πολύ πριν από τα κείμενα που διαθέτουμε, οι ιστορίες τους είχαν ξεκινήσει από έναν κοινό γλωσσικό πρόγονο.

Τα σανσκριτικά δεν είναι η «μητέρα» των ελληνικών ή των ευρωπαϊκών γλωσσών· είναι ένας εξαιρετικά σημαντικός συγγενής τους, και η σύγκρισή τους βοήθησε τους γλωσσολόγους να αποκαλύψουν μια κοινή ιστορία που φτάνει χιλιάδες χρόνια πίσω.