Από τους Αγγλοσάξονες στο TikTok: η συναρπαστική ιστορία της αγγλικής γλώσσας

Τα αγγλικά δεν ήταν πάντοτε η γλώσσα που γνωρίζουμε σήμερα. Στην πραγματικότητα, η ιστορία τους μοιάζει με ένα τεράστιο γλωσσικό μωσαϊκό: γερμανικές διάλεκτοι, σκανδιναβικές γλώσσες, λατινικά και γαλλικά συναντήθηκαν μέσα στους αιώνες, ενώ αργότερα η αποικιοκρατία, το εμπόριο, η επιστήμη, η αμερικανική οικονομική και πολιτισμική ισχύς και τελικά το διαδίκτυο μετέτρεψαν τα αγγλικά σε παγκόσμια γλώσσα.

Για να καταλάβουμε λοιπόν γιατί λέμε house, αλλά royal, γιατί το knight γράφεται τόσο διαφορετικά από όσο προφέρεται και γιατί σήμερα δεν υπάρχει στην πραγματικότητα μόνο «ένα» είδος αγγλικών, πρέπει να ταξιδέψουμε περίπου δεκαπέντε αιώνες πίσω.

Τα αγγλικά δεν ξεκίνησαν στην Αγγλία

Η ιστορία αρχίζει με μια μικρή έκπληξη: τα αγγλικά δεν γεννήθηκαν εξαρχής στην Αγγλία.

Ανήκουν στη γερμανική ομάδα της μεγάλης ινδοευρωπαϊκής οικογένειας γλωσσών. Αυτό σημαίνει ότι, σε πολύ μεγάλο ιστορικό βάθος, συγγενεύουν με γλώσσες όπως τα γερμανικά και τα ολλανδικά και, ακόμη πιο μακρινά, με τα ελληνικά, τα λατινικά, τα περσικά και πολλές γλώσσες της Ινδίας.

Η άμεση ιστορία των αγγλικών στη Βρετανία αρχίζει κυρίως τον 5ο και τον 6ο αιώνα μ.Χ. Μετά την αποχώρηση της ρωμαϊκής διοίκησης από τη Βρετανία, γερμανόφωνοι πληθυσμοί από περιοχές της σημερινής βόρειας Γερμανίας, της Ολλανδίας και της νότιας Σκανδιναβίας εγκαταστάθηκαν σε διάφορα μέρη του νησιού. Δεν επρόκειτο για έναν ενιαίο λαό που έφτασε μια συγκεκριμένη ημέρα, αλλά για διαφορετικές ομάδες και μετακινήσεις πληθυσμών. Από τις διαλέκτους τους αναπτύχθηκαν σταδιακά αυτά που ονομάζουμε Παλαιά Αγγλικά — Old English.

Και τα Παλαιά Αγγλικά ήταν πραγματικά πολύ διαφορετικά από τα σημερινά.

Όταν τα αγγλικά έμοιαζαν περισσότερο με γερμανικά..

Η περίοδος των Παλαιών Αγγλικών τοποθετείται συμβατικά περίπου από τα μέσα του 5ου αιώνα μέχρι τη Νορμανδική Κατάκτηση του 1066.

Η γλώσσα είχε πολύ πλουσιότερη κλίση από τη σημερινή. Τα ουσιαστικά και τα επίθετα άλλαζαν μορφή ανάλογα με τη γραμματική τους λειτουργία, υπήρχαν γραμματικά γένη και η σειρά των λέξεων ήταν λιγότερο σταθερή. Στη διάρκεια των αιώνων, μεγάλο μέρος αυτής της μορφολογικής πολυπλοκότητας χάθηκε και τα αγγλικά εξελίχθηκαν από μια περισσότερο «συνθετική» σε μια περισσότερο «αναλυτική» γλώσσα: η σειρά των λέξεων και οι βοηθητικές λέξεις απέκτησαν μεγαλύτερη σημασία.

Ωστόσο, ένα μεγάλο μέρος του πιο καθημερινού αγγλικού λεξιλογίου εξακολουθεί να έχει γερμανικές ρίζες. Λέξεις όπως father, mother, brother, house, water, bread, sleep, eat και drink μάς συνδέουν, μέσα από πολλές φωνολογικές και μορφολογικές αλλαγές, με αυτή την παλαιότερη ιστορία της γλώσσας.

Αλλά τότε εμφανίστηκαν νέοι επισκέπτες.

Οι Βίκινγκς αφήνουν το αποτύπωμά τους.

Από τα τέλη του 8ου αιώνα, σκανδιναβικοί πληθυσμοί άρχισαν να πραγματοποιούν επιδρομές και αργότερα να εγκαθίστανται σε σημαντικές περιοχές της Βρετανίας.

Οι ομιλητές των Παλαιών Αγγλικών βρέθηκαν έτσι σε στενή επαφή με ομιλητές της Παλαιάς Σκανδιναβικής (Old Norse), μιας άλλης γερμανικής γλώσσας. Η ακριβής έκταση της επίδρασης αυτής στη γραμματική των αγγλικών εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο επιστημονικής συζήτησης, αλλά η επίδραση στο λεξιλόγιο είναι αναμφισβήτητη.

Λέξεις όπως sky, egg, law, take και they συνδέονται με τη σκανδιναβική παρουσία.

Το ενδιαφέρον εδώ είναι ότι η ιστορία μιας γλώσσας δεν γράφεται μόνο από βασιλιάδες και στρατούς. Γράφεται και στην αγορά, στο σπίτι, στους γάμους, στις συναλλαγές και στις καθημερινές συζητήσεις ανθρώπων που μιλούν διαφορετικές γλώσσες.

Και το 1066 μια νέα κατάκτηση θα άλλαζε ξανά δραματικά το γλωσσικό τοπίο.

1066: όταν η άρχουσα τάξη μιλούσε γαλλικά.

Μετά τη νίκη του Γουλιέλμου του Κατακτητή στη μάχη του Hastings, η Αγγλία πέρασε υπό νορμανδική κυριαρχία.

Αυτό δεν σημαίνει ότι μια μέρα οι κάτοικοι ξύπνησαν και άρχισαν να μιλούν γαλλικά. Τα αγγλικά συνέχισαν να χρησιμοποιούνται ευρύτατα. Όμως οι κοινωνικές συνθήκες άλλαξαν: ποικιλίες της γαλλικής συνδέθηκαν με τη νέα άρχουσα τάξη, ενώ τα λατινικά διατηρούσαν σημαντικό ρόλο στην Εκκλησία, στη μόρφωση και στη γραφή.

Η παλαιά γραπτή παράδοση των αγγλικών έχασε σταδιακά την προηγούμενη θέση της και, μέσα στους επόμενους αιώνες, η γλώσσα άλλαξε τόσο ώστε μιλάμε πλέον για Μέση Αγγλική — Middle English. Η αλλαγή, βέβαια, δεν συνέβη απότομα το 1066· οι γλωσσικές περίοδοι είναι εργαλεία που χρησιμοποιούν οι γλωσσολόγοι για να περιγράψουν μια εξέλιξη που στην πραγματικότητα είναι συνεχής.

Η μακρόχρονη επαφή με τα γαλλικά άφησε τεράστιο λεξιλογικό αποτύπωμα. Λέξεις σχετικές με τη διοίκηση, τον νόμο, την κοινωνική ιεραρχία, τον πολιτισμό και άλλους τομείς εισήλθαν στα αγγλικά από τα γαλλικά.

Έτσι δημιουργήθηκε ένα χαρακτηριστικό που συναντάμε μέχρι σήμερα: συχνά υπάρχουν δίπλα δίπλα μια παλαιότερη γερμανικής προέλευσης λέξη και μια γαλλικής ή λατινικής προέλευσης λέξη, με διαφορετικές αποχρώσεις ύφους.

kingly – royal ask – question begin – commence

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε τέτοιο ζεύγος μπήκε στη γλώσσα με τον ίδιο τρόπο ή την ίδια εποχή. Δείχνει όμως πόσο πολυστρωματικό έγινε το αγγλικό λεξιλόγιο.

Από τον Chaucer στον Shakespeare..

Καθώς πλησιάζουμε στο τέλος του Μεσαίωνα, τα αγγλικά αρχίζουν να μοιάζουν περισσότερο —αλλά όχι ακόμη αρκετά— με αυτά που γνωρίζουμε.

Κάπου ανάμεσα στον 15ο και τον 17ο αιώνα πραγματοποιείται μία από τις σημαντικότερες φωνολογικές μεταβολές στην ιστορία της γλώσσας: η λεγόμενη Μεγάλη Μετατόπιση των Φωνηέντων (Great Vowel Shift).

Με απλά λόγια, η προφορά μιας σειράς μακρών φωνηέντων άλλαξε σημαντικά.

Και εδώ βρίσκεται ένα μέρος της απάντησης σε μια ερώτηση που βασανίζει εκατομμύρια μαθητές αγγλικών:

Γιατί η αγγλική ορθογραφία είναι τόσο παράξενη;

Η γραφή και η προφορά δεν εξελίσσονται πάντοτε μαζί. Καθώς η τυπογραφία και η ορθογραφική τυποποίηση εδραίωναν ορισμένες γραπτές μορφές, η προφορά συνέχιζε να μεταβάλλεται. Γι' αυτό η σημερινή γραφή συχνά λειτουργεί σαν μικρό γλωσσικό απολίθωμα: διατηρεί στοιχεία μιας παλαιότερης κατάστασης της γλώσσας.

Έτσι, η φαινομενική «παραλογικότητα» της αγγλικής ορθογραφίας αποκτά πολύ περισσότερο νόημα όταν τη δούμε ιστορικά.

Η εποχή του Shakespeare — και μια γλώσσα που δεν σταματά να δανείζεται.

Από περίπου το 1500 περνάμε στην περίοδο που συνήθως ονομάζουμε Πρώιμη Νέα Αγγλική — Early Modern English.

Είναι η γλώσσα που συνδέουμε με τον Shakespeare και τη μετάβαση προς τον σύγχρονο αγγλόφωνο κόσμο. Στην Αναγέννηση, η αυξημένη ενασχόληση με την κλασική γραμματεία και η ανάπτυξη της επιστήμης και της λογιοσύνης ενίσχυσαν σημαντικά την εισαγωγή λέξεων με λατινικές και ελληνικές ρίζες.

Και εδώ αξίζει να καταρρίψουμε έναν συνηθισμένο μύθο.

Οι γλώσσες δεν «χαλάζουν» όταν δανείζονται λέξεις.

Ο δανεισμός αποτελεί απολύτως φυσιολογικό αποτέλεσμα της γλωσσικής επαφής. Η ίδια η ιστορία των αγγλικών είναι ίσως ένα από τα καλύτερα παραδείγματα: μια γερμανική γλώσσα που απέκτησε τεράστιο αριθμό λέξεων από άλλες γλώσσες χωρίς να πάψει να είναι αγγλική.

Πώς μια γλώσσα ενός νησιού έγινε παγκόσμια;

Μέχρι εδώ έχουμε εξηγήσει πώς άλλαξαν τα αγγλικά.

Δεν έχουμε όμως εξηγήσει πώς εξαπλώθηκαν σε ολόκληρο τον κόσμο.

Η απάντηση δεν βρίσκεται σε κάποια υποτιθέμενη «ανωτερότητα» ή ιδιαίτερη ευκολία της γλώσσας. Οι γλώσσες δεν κατακτούν τον πλανήτη επειδή είναι από τη φύση τους καλύτερες από τις άλλες.

Η εξάπλωση των αγγλικών συνδέεται πρωτίστως με ιστορική, πολιτική και οικονομική ισχύ.

Από τον 17ο αιώνα και μετά, η αποικιακή επέκταση της Βρετανίας μετέφερε διαφορετικές ποικιλίες αγγλικών στη Βόρεια Αμερική, στην Καραϊβική, στην Αφρική, στην Ασία, στην Αυστραλία, στη Νέα Ζηλανδία και αλλού. Οι τοπικές συνθήκες, οι διάλεκτοι των εποίκων και η επαφή με αυτόχθονες και άλλες γλώσσες οδήγησαν στην ανάπτυξη νέων ποικιλιών.

Η διαδικασία αυτή φυσικά δεν ήταν ουδέτερη. Η ιστορία της παγκόσμιας εξάπλωσης των αγγλικών είναι άρρηκτα δεμένη με την ιστορία της αποικιοκρατίας, της δουλείας, της πολιτικής κυριαρχίας και των ανισοτήτων που αυτές δημιούργησαν.

Τον 20ό αιώνα, όμως, ένας ακόμη παράγοντας έγινε καθοριστικός: οι Ηνωμένες Πολιτείες.

Η οικονομική, πολιτική, επιστημονική και πολιτισμική επιρροή των ΗΠΑ συνέβαλε στην περαιτέρω διεθνοποίηση των αγγλικών. Κι αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό: η παγκόσμια χρήση της γλώσσας όχι μόνο δεν εξαφανίστηκε μετά την υποχώρηση της Βρετανικής Αυτοκρατορίας, αλλά απέκτησε ακόμη μεγαλύτερη δυναμική.

Υπάρχουν σήμερα «τα Αγγλικά»;

Ίσως η πιο ενδιαφέρουσα απάντηση είναι: όχι ακριβώς.

Οι γλωσσολόγοι χρησιμοποιούν συχνά τον όρο World Englishes, σε πληθυντικό αριθμό, ακριβώς για να τονίσουν ότι τα αγγλικά δεν ανήκουν πλέον σε μία μόνο χώρα ούτε έχουν μία μοναδική «σωστή» μορφή.

Υπάρχουν British English, American English και Australian English, αλλά επίσης Indian English, Nigerian English, Singapore English και πολλές άλλες εδραιωμένες ποικιλίες, καθεμία με τη δική της ιστορία, προφορά, λεξιλόγιο και σε ορισμένες περιπτώσεις γραμματικά χαρακτηριστικά. Η σύγχρονη έρευνα αντιμετωπίζει αυτή την ποικιλότητα ως κεντρικό χαρακτηριστικό της ιστορίας των αγγλικών και όχι απλώς ως «απόκλιση» από τα βρετανικά πρότυπα.

Παράλληλα, εκατομμύρια άνθρωποι χρησιμοποιούν τα αγγλικά ως δεύτερη ή ξένη γλώσσα και συχνά επικοινωνούν στα αγγλικά με ανθρώπους που επίσης δεν τα έχουν ως μητρική γλώσσα.

Με άλλα λόγια, τα αγγλικά έχουν ξεφύγει προ πολλού από τα γεωγραφικά τους σύνορα.

Και μετά ήρθε το διαδίκτυο

Η ιστορία δεν τελείωσε με τα λεξικά και τα σχολικά εγχειρίδια.

Το διαδίκτυο, τα κοινωνικά δίκτυα, τα μηνύματα και η επικοινωνία ανθρώπων από διαφορετικές γλωσσικές κοινότητες δημιουργούν νέες συνθήκες γλωσσικής επαφής. Η σύγχρονη έρευνα των World Englishes εξετάζει πλέον ακόμη και τις υβριδικές πρακτικές που προκύπτουν από το code-switching, την ηλεκτρονική επικοινωνία και τα social media.

Λέξεις εμφανίζονται, αλλάζουν σημασία και εξαπλώνονται με ταχύτητες που οι ομιλητές του Μεσαίωνα δεν θα μπορούσαν να φανταστούν.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η γλώσσα σήμερα «αλλάζει ενώ παλαιότερα ήταν σταθερή».

Η γλώσσα άλλαζε πάντοτε.

Απλώς τώρα μπορούμε να παρακολουθούμε πολλές από αυτές τις αλλαγές σχεδόν σε πραγματικό χρόνο.

Μια γλώσσα είναι η ιστορία των ανθρώπων που τη μιλούν.

Αν κοιτάξουμε ολόκληρη τη διαδρομή, εμφανίζεται ένα εντυπωσιακό μοτίβο.

Γερμανόφωνοι πληθυσμοί εγκαθίστανται στη Βρετανία. Σκανδιναβοί έρχονται σε επαφή μαζί τους. Νορμανδοί κατακτούν την Αγγλία. Τα γαλλικά και τα λατινικά αφήνουν βαθύ αποτύπωμα. Η προφορά αλλάζει. Η τυπογραφία βοηθά στη σταθεροποίηση της γραφής. Η Βρετανική Αυτοκρατορία μεταφέρει τη γλώσσα σε άλλες ηπείρους. Οι τοπικές κοινωνίες τη μετασχηματίζουν. Η αμερικανική ισχύς ενισχύει την παγκόσμια παρουσία της. Και η παγκοσμιοποίηση και το διαδίκτυο δημιουργούν νέες μορφές επικοινωνίας.

Τα σημερινά αγγλικά, επομένως, δεν είναι το τελικό και «τέλειο» στάδιο μιας μακράς εξέλιξης.

Είναι απλώς μία φωτογραφία μιας γλώσσας που βρίσκεται διαρκώς σε κίνηση.

Και ίσως αυτό είναι το σημαντικότερο μάθημα που μας δίνει η ιστορική γλωσσολογία: οι γλώσσες δεν είναι μουσειακά αντικείμενα. Δεν παραμένουν αναλλοίωτες, ούτε «παρακμάζουν» απλώς και μόνο επειδή αλλάζουν.

Αλλάζουν επειδή τις χρησιμοποιούν άνθρωποι.

Και όσο οι άνθρωποι μετακινούνται, συναντιούνται, ερωτεύονται, πολεμούν, εμπορεύονται, μεταναστεύουν, δημιουργούν νέες τεχνολογίες και νέες κοινωνίες, οι γλώσσες τους θα συνεχίσουν να αλλάζουν μαζί τους.